Coraz powszechniejszą wiedzą jest fakt, że po śmierci bliskiej osoby, część jego krewnych może dochodzić zapłaty na ich rzecz zachowku. Nie wszyscy znają jednak szczegóły związane z tym uprawnieniem i nie wiedzą komu dokładnie zachowek przysługuje, czy też jak go obliczyć.
Uprawnieni do zachowku
Zacznijmy od podstaw. Kto w ogóle znajduje się w kręgu osób, którym przysługuje zachowek? Krąg uprawnionych został ściśle określony w przepisach prawa. Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Chodzi przy tym o powołanie w konkretnej sytuacji, tj. z uwzględnieniem przepisów prawa spadkowego. Rozważamy kto w danym przypadku faktycznie dziedziczyłby spadek, nie opieramy się natomiast na ustaleniu całego potencjalnego kręgu osób ze wszystkich grup spadkowych. Z powyższego, prócz możliwości określenia osób uprawnionych, wynika jeszcze jeden wniosek – kiedy o dochodzeniu zachowku możemy w ogóle mówić.
Kiedy przysługuje roszczenie o zachowek?
Wyróżniamy dwie metody dziedziczenia, tj. dziedziczenie ustawowe oraz testamentowe. Przy dziedziczeniu ustawowym kolejność powołania spadkobierców do spadku wynika z samych przepisów prawa spadkowego. Natomiast w przypadku gdy spadkodawca sporządzi ważny testament, wówczas nastąpi dziedziczenie testamentowe.
Najczęściej o zachowku możemy mówić wówczas gdy nastąpi dziedziczenie testamentowe. W testamencie spadkodawca sam decyduje kto odziedziczy po nim jego majątek. Zdarzają się więc sytuacje, w których do dziedziczenia nie powoła swojej najbliższej rodziny, bądź powoła jedynie niektórych jej członków. Aby zabezpieczyć interesy najbliższych krewnych zmarłego można skorzystać z instytucji zachowku.
Również jednak w przypadku dziedziczenia ustawowego może zdarzyć się sytuacja, że uprawnionemu przysługiwać będzie roszczenie o zachowek. Do takiej sytuacji może dojść jeśli spadkobierca przed śmiercią poczynił darowizny, z uwagi na które w masie spadkowej pozostało następnie mniej majątku niż należny zachowek, bądź nie ma go w ogóle – tym samym uprawnieni zostali pokrzywdzeni. Wówczas mogą dochodzić zachowku bądź jego uzupełnienia.
Czy zachowek przysługuje w każdym przypadku?
Zdarzają się sytuacje, w których spadkobiercy, który byłby powołany do spadku z ustawy, nie będzie przysługiwało uprawnienie do żądania zachowku. Pierwszą z nich jest sytuacja, w której uprawniony otrzymał już część majątku zmarłego, która wyczerpuje wysokością należny mu zachowek.
Wyczerpanie roszczenia o zachowek
Uprawniony mógł już otrzymać należny mu zachowek bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku na mocy testamentu, bądź w postaci zapisu obecnego w testamencie, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Wówczas nie przysługuje mu już roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia, ponieważ wcześniej otrzymane przysporzenia pokrywają już należną kwotę.
Wydziedziczenie
Drugą sytuacją, w której roszczenie o zachowek nie będzie przysługiwało spadkobiercy jest jego wydziedziczenie. Spadkodawca może bowiem w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
W takim przypadku osoby wydziedziczone nie mogą ubiegać się o zachowek, chyba że spadkodawca za swojego życia im przebaczył. Wydziedziczony traci więc prawo do zachowku, ponieważ traktowany jest jakby nie dożył otwarcia spadku, ale należy pamiętać, że w takim przypadku miejsce w kolejności dziedziczenia zajmują jego zstępni. Zatem zstępni wydziedziczonego mogą dochodzić własnych roszczeń, jeśli spełniają ustawowe przesłanki.
Jak obliczyć zachowek?
Znamy już podstawowe zasady i podstawy dochodzenia zachowku. Przejdźmy więc do kolejnego, kluczowego dla wielu osób problemu – ile właściwie zachowek wynosi? Również ta kwestia jest szczegółowo uregulowana.
Jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – wówczas przysługuje mu zachowek w wysokości dwóch trzecich wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Natomiast w innych wypadkach – uprawnionemu przysługuje połowa wartości tego udziału. W pierwszej kolejności ustala się więc udział spadkowy przy dziedziczeniu ustawowym, a dopiero potem mnoży go przez 1/2 albo 2/3.
Substrat zachowku
Aby prawidłowo określić wysokość zachowku, należy najpierw obliczyć substrat zachowku. Jest to czysta wartość spadku, od której oblicza się wysokość należnego uprawionemu udziału spadkowego, a następnie wysokość zachowku przez przemnożenie odpowiedniego udziału spadkowego uprawnionego oraz ułamka 1/2 lub 2/3.
Co istotne, przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zostali wydziedziczeni albo zrzekli się dziedziczenia, przy czym zrzeczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało zawarte w formie aktu notarialnego.
Czy obliczenie substratu jest proste?
Niestety nie. Istnieje szereg przepisów określających szczegółowe zasady, które należy wziąć pod uwagę czy obliczaniu czystej wartości spadku.
Przykładowo, przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Dolicza się także do spadku fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie. Przy obliczaniu zachowku dolicza się także do spadku mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę.
A co z darowiznami?
Również on mają wpływ na wysokość zachowku. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od chwili otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Technicznie wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z dnia jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku, więc w przypadku mienia nie bierze się po prostu aktualnej wartości rynkowej, lecz trzeba postępować zgodnie ze ściśle określonymi zasadami.
Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się nadto do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.
Natomiast w przypadku małżonka, przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
Ile więc finalnie wynosi zachowek?
Końcową wysokość zachowku należnego uprawnionemu oblicza się po dokonaniu na jego wysokość wszystkich wymaganych zaliczeń.
Zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na poczet zachowku uprawnionego. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.
Świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazane na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej na rzecz jego wstępnego.
Nadto należy pamiętać, że jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek koszty zrealizowanego przez fundację rodzinną obowiązku alimentacyjnego ciążącego na spadkodawcy, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
Obliczanie zachowku to proces trudny
Jak więc widać, obliczanie wysokości zachowku nie jest proste. Aby prawidłowo określić jego wysokości nieraz potrzebna może okazać się pomoc profesjonalistów. Kancelaria Adwokacka Haśko Panas we Wrocławiu oferuje skuteczną pomoc w każdym etapie postępowania spadkowego, w tym dotyczącą obliczania i dochodzenia zachowku. Reprezentujemy Klientów dbając o ochronę interesów i praw do majątku. Nasz zespół przygotuje wszystkie niezbędne dokumenty i zapewni kompleksową reprezentację przed na każdym etapie postępowania.
