Śmierć przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą nie zawsze wiązać musi się z zakończeniem działania jego przedsiębiorstwa. Aby pozwolić na kontynuację działalności gospodarczej nawet po śmierci jej pierwotnego założyciela, uchronić kontrakty handlowe, zapewnić stabilność obrotu oraz zachować dotychczasowe miejsca pracy, przewidziane zostały mechanizmy umożliwiające proces sprawnego dziedziczenia jednoosobowej działalności gospodarczej – wprowadzono regulacje dotyczące zarządu sukcesyjnego przedsiębiorstwem, dzięki którym przedsiębiorstwo może kontynuować swoją działalność w dotychczasowym kształcie w okresie przeprowadzania postępowania spadkowego. Jak przekazać firmę w spadku swojemu spadkobiercy i zachować przy tym ciągłość działalności?
Kto dziedziczy przedsiębiorstwo osoby fizycznej?
W pierwszej kolejności rozważmy kto w ogóle może odziedziczyć przedsiębiorstwo osoby fizycznej. Przedsiębiorca, jako osoba fizyczna, może postanowić co stanie się z jego majątkiem po śmierci.
Testament przedsiębiorcy
Przedsiębiorca może postanowić o sporządzeniu przed swoją śmiercią testamentu, na mocy którego wskaże osobę, która odziedziczy po nim jego majątek. Wówczas osoba taka będzie również dziedziczyć działalność przedsiębiorcy.
Jeśli wolą przedsiębiorcy będzie natomiast przekazanie działalności innej osobie, niż tej, którą wskaże w testamencie jako osobę dziedziczącą po nim majątek, wówczas konieczne będzie posłużenie się zapisem windykacyjnym. Przedsiębiorstwo, jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej, można zapisać określonej osobie przy pomocy zapisu windykacyjnego zawartego w testamencie. Wówczas jednak testament musi zostać sporządzony w formie aktu notarialnego.
W razie braku sporządzenia testament, lub jego nieważności, majątek będzie dziedziczony przez spadkobierców ustawowych przedsiębiorcy, według określonej w przepisach kolejności, tj. w pierwszej kolejności powołane do spadku zostaną dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a następnie jego kolejni krewni.
Niezależnie jednak od sporządzenia testamentu lub jego braku, aby przedsiębiorstwo mogło kontynuować swoją działalność, sam przedsiębiorca, lub jego spadkobiercy, muszą wykonać jeszcze jeden krok, bez którego działalność przestanie istnieć – tj. powołać zarządcę sukcesyjnego.
Zarząd sukcesyjny przedsiębiorstwem osoby fizycznej
Instytucja zarządu sukcesyjnego została stworzona, aby umożliwić dziedziczenie jednoosobowej działalności gospodarczej, która to działalność w innych przypadkach wygasłaby na skutek śmierci przedsiębiorcy. Zadaniem zarządcy sukcesyjnego jest zarząd przedsiębiorstwem zmarłego, od momentu jego śmierci (lub od momentu powołania zarządcy w późniejszym terminie), do momentu, w którym zarząd nad przedsiębiorstwem zostanie objęty przez kolejnego właściciela przedsiębiorstwa.
Zarządca sukcesyjny ma na celu zapewnienie ciągłości działalności firmy zmarłego do czasu załatwienia formalności spadkowych. Od chwili ustanowienia zarządu sukcesyjnego zarządca sukcesyjny wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy wynikające z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej oraz prawa i obowiązki wynikające z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku.
Zarządca sukcesyjny prowadzący przedsiębiorstwo
Jak ustanowić zarządcę sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy?
Jak więc ustanowić zarządcę sukcesyjnego, aby zapewnić ciągłość działalności aż do przejęcia jej przez spadkobierców zmarłego? Do ustanowienia zarządu sukcesyjnego wymagane jest:
1) powołanie zarządcy sukcesyjnego – w pierwszej kolejności zarządcę może powołać sam przedsiębiorca, na mocy oświadczenia woli przedsiębiorcy;
2) wyrażenie zgody osoby powołanej na zarządcę sukcesyjnego na pełnienie tej funkcji – nie można zmusić nikogo do zostania zarządcą sukcesyjnym. Osoba ta musi wyrazić zgodę na powołanie jej na tę funkcję;
3) dokonanie wpisu do CEIDG (Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej) zarządcy sukcesyjnego – powołanie zarządcy musi zostać ujawnione w rejestrze, aby było skuteczne.
W taki przypadku, zarząd sukcesyjny zostaje ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy.
Co ważne…
W swoim oświadczeniu woli przedsiębiorca powinien wskazać określoną osobę do pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego albo zastrzec, że z chwilą jego śmierci wskazany prokurent stanie się zarządcą sukcesyjnym.
Należy pamiętać, że powołanie zarządcy sukcesyjnego przez przedsiębiorcę oraz wyrażenie zgody osoby powołanej na zarządcę sukcesyjnego na pełnienie tej funkcji wymagają zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.
Co przy tym ważne – nie można ustanowić zarządu sukcesyjnego, jeżeli została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy. Konkretne kroki należy więc podjąć jeszcze przed śmiercią, aby proces przejęcia zarządu nad przedsiębiorstwem przebiegł jak najbardziej sprawnie.
Powołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy
Czy brak powołania zarządcy przez samego przedsiębiorcę jeszcze za jego życia zamyka drogę do jego ustanowienia w późniejszym terminie? Przepisy przewidują przypadek, w którym z jakiegoś względu nie został ustanowiony zarządca za życia przedsiębiorcy.
Jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, po śmierci przedsiębiorcy zarządcę sukcesyjnego może powołać:
1) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, lub
2) spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo
3) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku.
Natomiast po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego zarządcę sukcesyjnego może powołać wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku.
Wracamy więc w tym miejscu do tego jak istotna jest kwestia sporządzenia przez przedsiębiorcę ważnego testamentu – od jego istnienia i od przyjęcia spadku będzie zależeć również krąg podmiotów uprawnionych do powołania zarządcy po śmierci przedsiębiorcy.
Uwaga na dodatkowe wymogi
Przy powoływaniu zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy wprowadzone zostały dodatkowe wymogi.
Do powołania zarządcy sukcesyjnego wymagana jest wówczas zgoda osób wskazanych powyżej, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100. Ponadto, w takim przypadku powołanie zarządcy oraz zgoda każdej z osób na jego powołanie, wymagają zachowania formy aktu notarialnego.
W przypadku powołania zarządcy po śmierci przedsiębiorcy, to notariusz zgłasza do CEIDG ustanowienie zarządcy. Dokonuje tego niezwłocznie, nie później niż w następnym dniu roboczym po dniu powołania zarządcy. Zarząd zostaje wówczas ustanowiony z chwilą dokonania wpisu do CEIDG danych zarządcy sukcesyjnego.
Termin na powołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy
Uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego, którego nie powołano za życia przedsiębiorcy, wygasa z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy.
Dlaczego termin ten jest tak istotny? W okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony – do dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy, podmioty wskazywane wyżej mogą dokonywać czynności koniecznych do zachowania majątku lub możliwości prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz dokonywać czynności zwykłego zarządu w zakresie przedmiotu działalności gospodarczej wykonywanej przez przedsiębiorcę przed jego śmiercią, jeżeli ciągłość tej działalności jest konieczna do zachowania możliwości jej kontynuacji lub uniknięcia poważnej szkody.
Po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego czynności, te może dokonywać wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku.
W praktyce oznacza to, że bez zarządcy sukcesyjnego, przedsiębiorstwo w spadku może funkcjonować jeszcze tylko dwa miesiące i to nie w pełnym wymiarze.
Wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego
W jakich przypadkach zarząd sukcesyjny wygasa? Zarząd sukcesyjny może wygasnąć z kilku przyczyn. Do najważniejszych z nich zaliczamy:
1) wygaśnięcie z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy – jeżeli w tym okresie żaden ze spadkobierców przedsiębiorcy nie przyjął spadku ani zapisobierca windykacyjny nie przyjął zapisu windykacyjnego, którego przedmiotem jest przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie. Wyjątkiem w tym przypadku jest sytuacja w której zarządca sukcesyjny działa na rzecz małżonka przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku – wówczas zarząd nie wygaśnie z tego powodu.
2) wygaśnięcie z dniem uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego, jeżeli jeden spadkobierca albo zapisobierca windykacyjny nabył przedsiębiorstwo w spadku w całości – wówczas bowiem nowa osoba może przejąć zarząd nad przedsiębiorstwem;
3) wygaśnięcie z dniem nabycia przedsiębiorstwa w spadku w całości przez jedną osobę, jeśli spadkobiercy postanowią zbyć przedsiębiorstwo. Również wówczas nowa osoba może przejąć zarząd nad przedsiębiorstwem;
6)wygaśnięcie z dniem dokonania działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo w spadku;
7) wygaśnięcie z upływem dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy – należy jednak pamiętać, że w szczególnych przypadkach sąd z ważnych przyczyn może przed dniem wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego przedłużyć okres zarządu sukcesyjnego na czas nie dłuższy niż pięć lat od dnia śmierci przedsiębiorcy.
Z powyższego więc wynika, że ustalone zostały terminy, w których spadkobiercy powinni podjąć konkretne czynności w kierunku zakończenia postepowania spadkowego i przejęcia zarządzania przedsiębiorstwem do czasu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego. Ważne jest więc dopilnowanie ich i załatwienie formalności co do zasady w ciągu dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy.
