Rozwód może być jednym z najbardziej stresujących doświadczeń w życiu rodziny. Znajomość przysługujących roszczeń i przedmiotu postępowania może ułatwić ten proces. Gdy rozwodzący się małżonkowie mają dzieci wpływa to nie tylko na silne emocje stron – rozwód rodziców jest także szczególnie trudnym doświadczeniem w życiu dziecka, ale również obecność małoletnich dzieci wpływa na przebieg samego postępowania. Dlatego tak ważne jest omówienie wszystkich elementów rozwodu z doświadczonym prawnikiem. Dzięki temu można zyskać spokój i choć trochę zapanować nad sytuacją.
Przesłanki złożenia pozwu o rozwód
Zgodnie z art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: kro) każdy z małżonków może żądać rozwiązania przez sąd małżeństwa przez rozwód, jeśli nastąpił między nimi zupełny i trwały rozkład pożycia. Stwierdzenie, że więzi łączące małżonków przestały istnieć i nie ma możliwości ich odbudowania stanowi przesłankę pozytywną orzeczenia rozwodu.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, jednak również negatywne przesłanki rozwodowe, których zaistnienie uniemożliwia rozwiązania małżeństwa przez rozwód, które w pierwszej kolejności bada sąd. Jeśli orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z dobrem małoletnich dzieci stron, z zasadami współżycia społecznego lub rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia sąd może nie orzec rozwodu. W praktyce takie sytuacje zdążają się niezwykle rzadko.
W sprawach rozwodowych, w których małżonkowie posiadają małoletnie dzieci sąd zobowiązany jest zbadać również ich sytuację oraz wpływ rozwodu na ich dobro. Małoletność dziecka bierze się pod uwagę na moment wydania wyroku. Jeśli dziecko osiągnęło pełnoletność w toku postępowania to negatywna przesłanka przestaje wiązać sąd i strony. Sąd, badając sprzeczność orzeczenia rozwodu z dobrem dziecka, powinien przede wszystkim mieć na uwadze stabilizację sytuacji życiowej dziecka, zabezpieczenie jego sytuacji materialnej i opiekuńczej, w tym możliwość utrzymywania kontaktów z każdym z rodziców oraz możliwość osiągnięcia przez dziecko stanu równowagi emocjonalnej po rozpadzie związku rodziców.
Elementy orzeczenia rozwodowego
Regulacja art. 57 i 58 kro wprost wskazuje obowiązkowe elementu wyroku rozwodowego, których jest więcej gdy rozwodzący się małżonkowie mają dzieci. W wyroku rozwodowym musi się znaleźć rozstrzygnięcie w przedmiocie: winy (możliwe jest nieroztrząsanie winy); władzy rodzicielskiej, kontaktach i wysokości alimentów, wspólnym mieszkaniu stron (jeśli je nadal wspólnie zajmują).
Orzekanie o winie
Sąd na zgodne żądanie małżonków może zaniechać orzekania o winie w rozkładzie pożycia. Jednak w przypadku żądania przynajmniej jednej ze stron orzeczenia o winie, sąd jest zobligowany do jej dogłębnego zbadania, co bezpośrednio przekłada się na długotrwałość postępowania i zakres postępowania dowodowego.
Orzekanie o małoletnich dzieciach stron
Kodeks rodzinny i opiekuńczy szczegółowo wskazuje na zakres, w jakim sąd rozwodowy musi rozstrzygnąć w przedmiocie spraw dotyczących wspólnych małoletnich dzieci stron. Szeroka regulacja prawna ma na celu jak najszerszą ochronę dobra dziecka i zapewnienie mu stabilizacji mimo rozpadu związku rodziców.
Istnieje możliwość wzajemnego, zgodnego wypracowania przez rodziców porozumienia dotyczącego wszystkich istotnych dla małoletnich kwestii, zwłaszcza w zakresie wychowania dziecka. Takie porozumienie rodzicielskie często przyjmuje formę planu wychowawczego.
Plan wychowawczy to dokument podpisany przez rodziców, w którym prócz kwestii alimentacyjnej, kontaktów, czy miejsca zamieszkania małoletniego dziecka, ustalają kwestie związane ze sposobem wykonywania władzy rodzicielskiej po rozwodzie rodziców, w szczególności w zakresie bieżących spraw, jak edukacji, czy zdrowia.
Jeśli porozumienie rodziców jest zgodne z dobrem dziecka zostanie przez sąd uwzględnione. Wiele aspektów codziennego funkcjonowania małoletnich musi zostać zorganizowanymi na nowo po rozwodzie, które warto uwzględnić przy tworzeniu porozumienia.
Jeżeli rodzice są w stanie porozumieć się jedynie do co części kwestii związanych z dzieckiem to nadal warto zawrzeć porozumienie w tym zakresie. W takim przypadku sąd skupi się na pozostałych aspektach.
Miejsce zamieszkania dziecka
Kluczowym jest określenie przez sąd miejsca zamieszkania dziecka oznaczającego, gdzie małoletni ma na co dzień przebywać. Sąd powinien określić, przy którym z rodziców dziecko będzie miało miejsce zamieszkania, przy jednoczesnym określeniu kontaktów z drugim rodzicem, chyba że sąd wprowadzi tzw. pieczę naprzemienną.
W przypadku opieki naprzemiennej władza rodzicielska zostaje powierzona obojgu rodzicom, a rzeczywista opieka wynikająca z zawartego przez rodziców porozumienia jest sprawowana w powtarzających się okresach przez każdego z rodziców (każdy w swoim czasie sprawuje bieżącą opiekę nad dzieckiem). Przy czym piecza naprzemienna może być wykonywana poprzez naprzemienne zamieszkiwanie dziecka w domu jednego z rodziców lub jako tzw. opieka gniazdowa, tj. gdy to dziecko ma stałe miejsce zamieszkania, a rodzice zamieszkują wraz z nim naprzemiennie w określonych tygodniach.
Władza rodzicielska
Rozstrzygnięcia wymaga również kwestia władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron. Sąd może:
- pozostawić ją obojgu rodzicom – co jest preferowanym obecnie modelem, lecz wymaga współpracy rodziców,
- pozostawić władzę rodzicielską jednemu z rodziców i ograniczyć ją drugiemu do określonego zakresu lub
- w skrajnych przypadkach pozbawić jednego z rodziców władzy rodzicielskiej.
Najważniejszym kryterium dla sądu będzie dobro dziecka, a także możliwość porozumienia się między rozwodzącymi się małżonkami zwłaszcza w zakresie bieżących decyzji.
Pełna władza rodzicielska zostaje pozostawiona obojgu z rodziców, jeśli nie ma między nimi konfliktu i są w stanie współpracować zgodnie z potrzebami dziecka.
Ograniczenie władzy rodzicielskiej jednemu rodzicowi wymaga doprecyzowania, w jakim zakresie spraw dziecka władza zostanie pozostawiona. Sąd może np. pozostawić rodzicowi, któremu ogranicza władzę rodzicielską prawo do współdecydowania w zakresie edukacji (wybór szkoły) czy leczenia dziecka.
Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest najdalej idącym rozstrzygnięciem, mające miejsce wyłącznie w skrajnych przypadkach.
Podejmując decyzję w kwestii z kim dziecko powinno mieszkać, sąd musi dokonać wyboru rodzica, któremu należy powierzyć władzę rodzicielską, oceniając, który z nich ma lepsze kompetencje wychowawcze do zapewnienia dziecku właściwych warunków opiekuńczo-wychowawczych. Najczęściej odbywa się to przez zlecenie opinii Opiniodawczemu Zespołowi Sądowych Specjalistów, którego zadaniem jest ocena sytuacji rodzinnej zarówno małoletniego dziecka, jak i rodziców.
Natomiast pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom jest możliwe także, gdy dziecko stale zamieszkuje z jednym z rodziców, a z drugim rodzicem ma określone kontakty. Dla pozostawienia pełnej władzy rodzicielskiej nie jest wymagane orzeczenie pieczy naprzemiennej.
Alimenty
Kolejnym z niezbędnych elementów wyroku rozwodowego w przypadku posiadania wspólnych dzieci jest kwestia alimentów na ich rzecz. Obowiązek alimentacyjny po rozwodzie służy zapewnieniu równej stopy życiowej małoletniemu dziecku z rodzicami oraz niepogorszeniu jej przez wzgląd na rozstanie rodziców.
Brak kontaktów z dzieckiem i spotkań nie wpływa na obowiązek płacenia alimentów na małoletniego. Wysokość alimentów uzależniona jest od dwóch najważniejszych przesłanek, które sąd bierze w pierwszej kolejności pod uwagę: potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego rodzica.
Alimenty w wyroku rozwodowym mogą być zasądzone wyłącznie na małoletnie dzieci małżonków. Pełnoletnie dzieci mogą dochodzić alimentów wyłącznie w odrębnie wszczętym postępowaniu, niezależnym od sprawy rozwodowej. Wiek dziecka co do uprawnienia do żądania alimentów w postępowaniu rozwodowym jest brany pod uwagę na dzień wydawania wyroku.
Kontakty
Sąd rozstrzyga także o ustaleniu kontaktów rodzica, z którym małoletni nie będzie zamieszkiwał na co dzień, z dzieckiem. W przypadku zgodnego wniosku rodziców sąd może odstąpić od orzekania w tym zakresie.
Sąd nie orzeka o kontaktach dziecka wyłącznie na zgodny wniosek stron, a zatem jeśli między rodzicami nie ma konfliktu, funkcjonuje porozumienie, są w stanie samodzielnie na bieżąco ustalać kontakty czy też jest sprawowana piecza naprzemienna. Jeśli jednak porozumienie między rodzicami nie jest możliwe – decyzję podejmuje sąd.
Orzekanie o wspólnym mieszkaniu
Jeśli rozwodzący się małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie sąd rozstrzygnie o sposobie korzystania z niego przez czas dalszego wspólnego zamieszkiwania.
Zaznaczyć należy, że w przypadku posiadania małoletnich dzieci sąd, przy orzekaniu w przedmiocie wspólnego mieszkania, uwzględni przede wszystkim potrzeby dzieci i rodzica, któremu powierzy wykonywanie władzy rodzicielskiej.
Sprawa rozwodowa a małe dzieci
Niewątpliwie postępowanie rozwodowe jest trudnym doświadczeniem dla wszystkich zaangażowanych, a szczególnie dla małych dzieci. Mimo rozpatrywania spraw istotnych i dotyczących małoletniego w postępowaniu rozwodowym – nie jest on stroną postępowania sądowego.
Jedynie w wyjątkowych sytuacjach sąd może wysłuchać małoletniego. Wysłuchanie takie może nastąpić tylko raz w toku postępowania i przebiega w odformalizowanej formie, aby zapewnić jak najmniej stresujące warunki dla dziecka. Sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia. Natomiast najczęściej udział dziecka w sprawie rozwodowej jest widoczny, gdy sąd zleci sporządzenie opinii Opiniodawczemu Zespołowi Sądowych Specjalistów. Na takie spotkanie muszą stawić się wszyscy członkowie rodziny, w tym dzieci.
Czy jest możliwy podział majątku w ramach procesu rozwodowego?
W ramach postępowania rozwodowego można również dokonać podziału majątku. Aby sąd mógł rozstrzygnąć w tym przedmiocie, co najmniej jeden z małżonków musi złożyć wniosek, a przeprowadzenia podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. W praktyce ma to najczęściej miejsce w przypadku pełnej zgody małżonków, co do składu majątku wspólnego, wartości poszczególnych składników i sposobu podziału.
Czas trwania postępowania rozwodowego
Długotrwałość postępowania rozwodowego uzależniona jest od wielu czynników. Z jednej strony znaczenie ma wielkość referatu sędziego i związany z nim czas oczekiwania na rozprawy, z drugiej zakres prowadzonego postępowania. W przypadku zgodnego stanowiska małżonków, również w kwestiach ustaleń dotyczących dzieci, postępowanie może skończyć się już na pierwszej rozprawie. Jednak w przypadku sporu co do opieki nad małoletnimi, wysokości alimentów, czy kontaktów, a także winy postępowanie może trwać nawet kilka lat.
Niewątpliwie postępowanie rozwodowe w małżeństwie z małoletnimi dziećmi bywa skomplikowanym i wielowątkowym procesem. Wsparcie emocjonalne dla dzieci w trakcie rozwodu jest kluczowe, aby pomóc im poradzić sobie z postępowaniem rozwodowym i akceptacją nowej sytuacji. Dla sądu orzekającego w sprawie dobro najmłodszych jest najważniejsze, a jego ochrona może doprowadzić nawet do niewydania wyroku orzekającego rozwód.
W przypadku zgody między rozstającymi się małżonkami proces rozwodowy może zostać szybko przeprowadzony, jednak w przypadku konfliktu i konieczności procedowania również w kwestiach dotyczących dzieci staje się on długotrwałym i skomplikowanym procesem. W przypadku każdego postępowania warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej, aby znać zakres możliwych żądań, rozstrzygnięć sądu, a także dla oceny konkretnej sytuacji, z których każdą należy ocenić indywidualnie.
