Instytucja zachowku ochrania interesy najbliższych członków rodziny zmarłego. Ogranicza swobodę testowania przez zapewnienie, że w przypadku nieuwzględnienia przez zmarłego najbliższych członków rodziny w testamencie, czy darowiznach, będą mieli oni prawo do części majątku spadkodawcy. Roszczenie uprawnionego do zachowku ma charakter pieniężny i realizowane jest przez żądanie określonej kwoty w wysokości określonej przepisami Kodeksu cywilnego (dalej: KC) odpowiadającej udziałowi w majątku pozostawionym przez zmarłego.
Dzień otwarcia spadku a powstanie prawa do zachowku
Dniem otwarcia spadku określa się dzień śmierci spadkodawcy. Prawo do żądania zapłaty zachowku powstaje z dniem otwarcia spadku z mocy prawa – tj. nie jest uzależnione od podjęcia jakichkolwiek dodatkowych czynności. Prawo do żądania zachowku nie jest również uzależnione od sporządzenia przez spadkodawcę testamentu. Jeśli wskutek darowizn dokonanych za życia w masie spadkowej nic nie pozostało, to spadkobiercy ustawowi mogą dochodzić zapłaty zachowku od obdarowanych.
Uprawnieni z tytułu zachowku
Zgodnie z art. 991 KC uprawnionymi do zachowku po zmarłym są jego zstępni (tj. dzieci, wnuki, prawnuki, etc.), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Aby ustalić krąg uprawnionych do zachowku w konkretnej sprawie należy ustalić osoby, które dziedziczyłyby spadek w przypadku dziedziczenia ustawowego i ustalić, czy znajdują się w kręgu osób wymienionych we wskazanym przepisie.
Termin płatności zachowku i przedawnienia
Zachowek, co do zasady, powinien być zapłacony niezwłocznie po wezwaniu, tj. w terminie wskazanym w wezwaniu do zapłaty zachowku. Jednak w wyjątkowych sytuacjach, uwzględniających sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego, możliwe jest odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty, a nawet jego obniżenie. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do zapłaty można wytoczyć od momentu otwarcia spadku do jego przedawnienia.
Termin przedawnienia roszczeń z tytułu zachowku wynosi pięć lat od dnia ogłoszenia testamentu spadkodawcy, a w przypadku żądania uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych darowizn lub zapisu windykacyjnego z upływem pięciu lat od dnia śmierci spadkodawcy.
Przeczytaj więcej w kategorii —> Prawo spadkowe
Wysokość zachowku
Na obliczenie wysokości zachowku składa się kilka etapów. W pierwszej kolejności należy ustalić krąg spadkobierców ustawowych i ich udziały w masie spadkowej. Następnie ułamkowy udział w masie spadkowej należy przemnożyć przez jeden z ustawowych ułamków – 2/3 w przypadku osoby małoletniej lub trwale niezdolnej do pracy albo 1/2 w przypadku pozostałych osób.
Kolejnym etapem jest ustalenie tzw. substratu zachowku – wartości masy spadkowej i darowizn podlegających zaliczeniu, pomniejszona o ustawowe wyłączenia.
Po ustaleniu substratu i wysokości ułamka mnoży się obydwie te wartości. Ostatnim etapem jest pomniejszenie uzyskanej kwoty o otrzymane wcześniej korzyści, jak darowizny czy zapisy, które Kodeks cywilny nakazuje zaliczyć na należny uprawnionemu zachowek.
Dla każdego uprawnionego konieczne jest osobne obliczanie zachowku z uwzględnieniem danej sytuacji faktycznej, w szczególności otrzymanych darowizn, składników masy spadkowej, wieku uprawnionego i kręgu spadkobierców ustawowych.
Umowa darowizny a zachowek
Przy obliczaniu zachowku szczególne miejsce zajmuje rozliczanie darowizn. Darowizny dokonane za życia spadkodawcy, prócz ustawowych wyłączeń, są uwzględnianie przy ustalaniu wysokości należnego zachowku.
Zgodnie z art. 994 KC do obliczania zachowku nie dolicza się: drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku dokonanych przed więcej niż 10 lat od dnia śmierci spadkodawcy.
Otrzymanie darowizny a obniżenie zachowku
Należny osobie uprawnionej zachowek ulega obniżeniu o otrzymane przez nią przysporzenia do własnego majątku. Darowizna otrzymana od spadkodawcy na rzecz osoby uprawnionej zaliczana jest na rzecz ewentualnego żądania zachowku zmniejszając jego wysokość.
Kiedy się nie płaci zachowku?
Istnieją sytuacje, gdzie obowiązek zapłaty zachowku nie powstaje po stronie spadkobierców, jednak są one ściśle prawnie ograniczone.
Umowa dożywocia a zachowek
Jednym ze sposobów zabezpieczenia majątku przed żądaniem zachowku jest zawarcie przez spadkodawcę umowy dożywocia.
W ramach umowy dożywocia zbywca przenosi własność nieruchomości w zamian za zapewnienie mu przez nabywcę dożywotniego utrzymania np. przez zapewnianie opieki, wyżywienia, ubrania, czy światła i opału. Umowa taka powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Umowa dożywocia jest umową odpłatną, a tym samym, zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury, nie może być uznana za inną umowy darowizny.
Umowa dożywocia zabezpiecza przed roszczeniem o zachowek wyłącznie nieruchomości, które będą jej przedmiotem, nie ma możliwości objęcia nią oszczędności, czy innych przedmiotów.
Jednocześnie należy mieć na względzie, że jeśli sąd uzna, że umowa dożywocia ma charakter pozorny i stanowi w istocie umowę darowizny, to może wówczas uwzględnić nieruchomość przy ustalaniu wysokości należnego zachowku.
Wydziedziczenie – pozbawienie prawa do zachowku
Spadkodawca może pozbawić uprawnionych prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie, które może nastąpić tylko w testamencie, gdzie powinno być odpowiednio uzasadnione. Testament spadkodawcy może zawierać w swojej treści wydziedziczenie zstępnych, małżonka lub rodziców spadkodawcy – pozbawiać ich prawa do zachowku – jeśli:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Wydziedziczony ma możliwość kwestionowania, w ramach postępowania sądowego o zasądzenie zachowku, rzeczywistego zaistnienia przyczyn wydziedziczenia wskazanych w testamencie jako jego podstawy. W takim przypadku to na spadkobiercy zobowiązanym do ewentualnej zapłaty zachowku spoczywa ciężar wykazania, że wydziedziczony swoim zachowaniem wypełnił przesłanki pozbawiające go prawa żądania zachowku każdorazowo w kontekście danej sytuacji faktycznej.
W przypadku skutecznego wydziedziczenia uprawnionymi do zachowku stają się zstępni wydziedziczonego.
Zaznaczyć także należy, że spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeśli mu przebaczył.
Niegodność dziedziczenia
Uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia może nastąpić tylko w ustawowo przewidzianych sytuacjach i wyłącznie w orzeczeniu sądowym. Nie można uznać spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, jeśli spadkodawca mu przebaczył.
Ustawowymi przyczynami niegodności są sytuacje, gdy spadkobierca:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
4) uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
5) uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Niegodność dziedziczenia skutkuje wyłączeniem z kręgu spadkobierców ustawowych i testamentowych, a co automatycznie prowadzi do utraty prawa do zachowku.
Zrzeczenie się prawa do zachowku – 1048 kc
Ustawowy spadkobierca może zawrzeć umowę z przyszłym spadkodawcą, w której zrzeknie się dziedziczenia po nim lub zrzeknie się prawa do zachowku w całości lub w części. Umowa taka musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia, w braku odmiennego postanowienia, obejmuje również zstępnych zrzekającego się.
W przypadku zawarcia takiej umowy zrzekający, i objęci umową jego zstępni, zostają wyłączeni od dziedziczenia, lub zachowku, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Przekroczenie własnego zachowku
Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest jednocześnie sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. W celu jej obliczenia należy od wartości przysługującego mu udziału w spadku odjąć wartość należnego mu zachowku.
Obniżenie wysokości zachowku
Z uwagi na sytuację uprawnionego lub obowiązanego
Zgodnie z art. 997 (1) KC obowiązany do zapłaty zachowku może w wyjątkowych przypadkach żądać jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej zarówno uprawnionego, jak i obowiązanego. Ustawa nie przewiduje żadnego innego ograniczenia dla sądu do ingerencji w zachowek. Każda sytuacja musi być badana indywidualnie, czy zachodzą wyjątkowe okoliczności.
Z uwagi na zasady współżycia społecznego (art. 5 KC)
Judykatura dopuszcza możliwość obniżenia zachowku z uwagi na art. 5 KC, w wyjątkowych okolicznościach, jeśli zachowanie uprawnionego za życia spadkodawcy było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W skrajnych przypadkach niektóre sądy przyjmują nawet możliwość pozbawienia uprawnionego zachowku.
Istnieje kilka dróg umożliwiających uniknięcie zapłaty zachowku zgodne z prawem spadkowym. Nie ma jednego gotowego rozwiązania, ani metody dobrej na każdą okazję. Każdy przypadek posiada indywidualne cechy, które należy ocenić w kontekście obowiązujących przepisów prawa, wszystkich istotnych okoliczności sprawy i praktyki orzeczniczej. W przypadku złożonych stanów prawnych niezbędne jest skorzystanie z profesjonalnego doradztwa prawnego, które pozwoli uwzględnić wszystkie istotne aspekty prawne w konkretnym przypadku.
