Nieprawidłowo postawiona diagnoza, przeprowadzony zabieg, czy brak informacji o możliwych powikłaniach oraz skutkach ubocznych leczenia, stanowiące postacie błędu medycznego, tworzą podstawy roszczeń pacjentów wobec lekarzy i podmiotów medycznych, w których pozostają zatrudnieni.
Błędy w sztuce
Lekarz jest zobowiązany do kompetentnego i prawidłowego wykonywania obowiązków zawodowych, aby w pełni chronić życie i zdrowie pacjentów. Jeśli naruszy ten obowiązek mówi się o błędzie medycznym – błędzie w sztuce medycznej.
Pojęcie błędu medycznego nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę, jednak ze względu na rodzaj naruszonych zasad ostrożności wyróżnić można następujące grupy tzw. błędów medycznych – błędów w sztuce medycznej.
Błąd diagnostyczny
Błąd diagnostyczny zachodzi gdy doszło do niewłaściwego zdiagnozowania stanu zdrowia pacjenta albo przez brak rozpoznania choroby, albo przez rozpoznanie choroby innej niż ta, na którą pacjent cierpiał.
Najczęstszą przyczyną błędów w zakresie diagnozy jest nieprzeprowadzenie badań wymaganych procedurami przy występowaniu wskazywanych przez pacjenta lub obserwowanych u niego objawów. Rzadziej dochodzi do niego w wyniku nieprawidłowego zinterpretowania wyniku badania.
Błąd terapeutyczny
Błąd terapeutyczny polega na naruszeniu reguł postępowania w procesie leczenia albo na zastosowaniu niewłaściwej metody leczniczej. Ma on również miejsce, gdy mimo wyboru metody właściwej do naruszenia reguł ostrożności doszło poprzez jej nieprawidłowe wykonanie.
Błąd wykonawczy
Błąd wykonawczy wiąże się z działaniem lekarza i nieprawidłowo przeprowadzonym technicznie leczeniem – zabiegiem czy badaniem. Działanie musi być niezgodne z obowiązującą techniką, praktyką medyczną oraz stanem wiedzy medycznej.
Błąd informacyjny
Błąd informacyjny ma miejsce, gdy pacjentowi zostaną przekazane błędne lub niepełne informacje na temat jego stanu zdrowia, możliwego procesu leczenia lub przebiegu przeprowadzonego leczenia.
Rodzaje odpowiedzialności lekarza
Lekarze ponoszą odpowiedzialność za popełnione błędy lekarskie w oparciu o różne podstawy prawne, z którymi wiążą się odmienne konsekwencje. Wyróżnić można trzy główne rodzaje odpowiedzialności lekarzy: odpowiedzialność cywilna, odpowiedzialność karna i odpowiedzialność zawodowa.
Odpowiedzialność cywilna lekarza
Odpowiedzialność cywilna lekarzy za błędy medyczne, stanowiąca najszerszy rodzaj odpowiedzialności, opiera się na różnych źródłach prawa: Kodeksie cywilnym oraz ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjentów.
Odpowiedzialność lekarza na podstawie Kodeksu cywilnego
Zasadą odpowiedzialności lekarza za szkody wyrządzone w związku z udzielaniem pomocy medycznej, jest zasada winy – art. 415 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że lekarz odpowiada jedynie za szkodę, do której doszło z jego winy. Natomiast odpowiedzialność placówki medycznej, w której pracuje lekarz opiera się o art. 430 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności. Lekarz, mimo dalece posuniętej samodzielności w zakresie wyboru sposobów leczenia pacjenta, jest podmiotem podlegającym kierownictwu organizacyjnemu zakładu opieki zdrowotnej.
Na podmiotach udzielających świadczeń leczniczych oraz lekarzach spoczywa, jako na gwarantach bezpieczeństwa pacjenta, odpowiedzialność cywilna, zarówno w przypadku winy umyślnej, jak i nieumyślnej.
Wina umyślna to działanie z zamiarem bezpośrednim, gdy sprawca przewiduje możliwość wystąpienia skutku swojego zachowania w formie uszczerbku w dobrach prawnie chronionych i chce wystąpienia tego skutku w postaci szeroko rozumianej szkody, lub z zamiarem ewentualnym, gdy godzi się na taką możliwość, że dana szkoda zostanie w wyniku jego zachowania wyrządzona.
Wina nieumyślna rozumiana jest natomiast jako niezachowanie należytej staranności i obejmuje sytuacje, gdy sprawca nie chciał wprawdzie, by dany skutek nastąpił, jednakże doprowadził do jego powstania w wyniku niezachowania należytej staranności. Innymi słowy, u sprawcy nie występuje zamiar popełnienia danego czynu, jednakże albo przewiduje on możliwość jego popełnienia, bezpodstawnie przypuszczając, że tego uniknie, albo w ogóle nie przewiduje możliwości popełnienia takiego czynu, choć mógł i powinien to przewidzieć.
Wzorzec należytej staranności ma charakter obiektywny. Staranność zawodowa personelu medycznego powinna być należyta, właściwie dobrana do kwalifikacji danego lekarza, jego doświadczenia i sytuacji, w której udzielane jest świadczenie medyczne.
Wyrządzenie krzywdy i szkody pacjentowi wiąże się z możliwością powstania finansowych roszczeń po stronie pacjenta w zakresie odszkodowania, zadośćuczynienia i renty.
Wystąpienie winy po stronie lekarza, szkody lub krzywdy po stronie pacjenta i związku między działaniem lekarza a szkodą lub krzywdą są przesłankami, które muszą wystąpić łącznie, aby pacjent mógł skutecznie dochodzić roszczeń cywilnych.
Roszczenie z Kodeksu cywilnego przedawnia się – może być dochodzone, co do zasady, w okresie 3 lat od dowiedzenia się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawy.
Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
Lekarze i podmioty lecznicze odpowiadają również za naruszenie praw pacjenta, o której to odpowiedzialności mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z tym przepisem: w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego. Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta reguluje liczne prawa przysługujące pacjentowi, jak m. in. prawo do pełnej informacji o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu i planowanym leczeniu (art. 9), prawo do wyrażenia świadomej zgody (art. 16), czy prawo do poszanowania godności i intymności (art. 20). Naruszenie z każdego z praw pacjenta wiąże się z powstaniem roszczenia po stronie pacjenta o zadośćuczynienie z tego tytułu.
Odpowiedzialność karna lekarza
Odpowiedzialność karna lekarzy wynika z Kodeksu karnego (dalej: kk) i wynika z popełnienia błędu medycznego. Odpowiedzialność karna wiąże się z sankcjami w postaci grzywny, ograniczenia wolności, a nawet pozbawienia wolności. Odpowiedzialność karna lekarza za błąd medyczny jest zależna od okoliczności konkretnego przypadku, w tym od rodzaju i ciężkości popełnionego błędu medycznego oraz jego skutków.
Podkreślić należy, że w postępowaniu karnym ustalenie istnienia bądź braku wystąpienia w sprawie związku przyczynowego jest dla organu niemożliwe bez zasięgnięcia opinii biegłych, którzy dopiero dysponując wiadomościami specjalnymi, są w stanie określić parametry prawidłowego zachowania się lekarza w danej sytuacji oraz potencjalne przyczyny wystąpienia niepożądanych dla pacjenta skutków.
Nieumyślne spowodowanie śmierci przez lekarza- art. 155 kk
Zgodnie z art. 155 kk kto nieumyślnie powoduje śmierć człowieka podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Nieumyślne spowodowanie śmierci wymaga zaistnienia skutku tj. zgonu pokrzywdzonego.
Dla odpowiedzialności z art. 155 kk niezbędne jest wykazanie, że skutek śmiertelny nastąpił z powodu naruszenia reguł postępowania medycznego w danym przypadku, a nie stanowi wyłącznie tzw. niepowodzenia leczniczego, czyli że nie był konsekwencją typowego powikłania wynikającego z udzielenia danego świadczenia osobie w danym stanie zdrowia.
Dla ustalenia odpowiedzialności karnej lekarzy za czyn z art. 155 kk najważniejsze jest udowodnienie naruszenia obowiązujących ich reguł postępowania, procedur medycznych, wobec danego pacjenta w danym momencie oraz wykazanie związku przyczynowego tego naruszenia ze skutkiem w postaci śmierci pacjenta.
Uszczerbek na zdrowiu spowodowany przez lekarza- art. 156-157 kk
Artykuły 156-157 regulują odpowiedzialność karną za spowodowanie uszczerbków na zdrowiu o różnej dotkliwości: ciężkiego, średniego i lekkiego. W zależności od stopnia poważności naruszenia zdrowia przewidziane jest zagrożenie karami o zróżnicowanej dolegliwości: od grzywny do nawet dożywotniego pozbawienia wolności.
Szczególnie istotne w kontekście przypisania odpowiedzialności karnej lekarzowi za przestępstwo z art. 156 kk lub art. 157 kk jest ustalenie istnienia związku przyczynowo skutkowego pomiędzy zachowaniem lekarza (działaniem bądź zaniechaniem) a skutkiem ze wskazanych przepisów w postaci uszczerbku na zdrowiu. Podkreślić należy, że nie każde działanie lekarza, nawet pozostające w związku przyczynowym z uszczerbkiem na zdrowiu, będzie podstawą przypisanie odpowiedzialności karnej za zaistniały skutek, niezbędna jest szeroka analiza stanu zdrowia pacjenta.
Lekarz powodować może uszczerbek na zdrowiu, wykonując czynności lecznicze zgodnie z wiedzą, z należytą odpowiedzialnością, natomiast odpowiedzialność karna ponoszona jest wówczas, gdy mamy do czynienia z zawinionym błędem medycznym w sztuce lekarskiej. Ustalenie błędu w sztuce lekarskiej zależy od odpowiedzi na pytanie: czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności ocenianych na moment działania zgodne było z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej, w zakresie dla lekarza dostępnym, oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej.
W orzecznictwie słusznie wskazuje się, że niewłaściwe jest utożsamianie powikłania operacyjnego z błędem w sztuce lekarskiej.
Lekarz, jako gwarant prawidłowego postępowania medycznego, może także odpowiadać z powodu niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość takiego czynu zabronionego przewidywał bądź mógł i powinien był przewidzieć.
Narażanie na niebezpieczeństwo przez lekarza- art. 160 kk
Regulacja art. 160 kk dotyczy przestępstwa narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zagrożonego w przypadku czynu umyślnego karą pozbawienia wolności do 5 lat, a w przypadku czynu nieumyślnego karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do roku.
Przestępstwo określone w art. 160 kk jest przestępstwem z narażenia, co oznacza, że narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu może mieć miejsce i rodzić odpowiedzialność karną lekarza-gwaranta nawet w sytuacji, w której w sferze życia i zdrowia pokrzywdzonego nic się ostatecznie nie zmieniło.
Narażenie na niebezpieczeństwo wystąpi nie tylko wtedy, gdy sprawca powoduje zagrożenie, lecz także w sytuacji, w której sprawca swoim zachowaniem nie tylko zwiększa, lecz także i nie zmniejsza zagrożenia dla już zachodzącego bezpośredniego niebezpieczeństwa. Omawiane przestępstwo może zostać popełnione zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie.
Odpowiedzialność karną ponoszą także osoby, na których ciąży szczególny obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo. Szczególność obowiązku to sytuacja, w której na podstawie danego stosunku prawnego konkretny lekarz jest zobowiązany do podejmowania działania wobec danego, indywidualnie określonego pacjenta.
Odpowiedzialność z art. 160 kk powinien ponieść pracownik służby zdrowia, który rzeczywiście narusza istniejące standardy postępowania w sposób jednoznacznie prowadzący do narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pacjentów.
Możliwe kary dla lekarza za błąd medyczny
W zależności od przestępstwa, za które sprawcy zostanie przypisana odpowiedzialność będzie się on mierzył z innymi konsekwencjami karnymi.
Większość przestępstw w przypadku winy umyślnej wiąże się z możliwością wystąpienia kary pozbawienia wolności. Ustawodawca przewidział jednak dla winy nieumyślnej lub mniej dotkliwych skutków czynu sprawcy łagodniejszą sankcję karną w postaci kary grzywny, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności w niższym wymiarze.
Sprawca ma możliwość ubiegania się o warunkowe umorzenie postępowania, zgodnie z dyrektywami z art. 66 kk, czy też orzeczenia grzywny i środka karnego zamiast kary (art. 37a-b kk). W określonych prawem przypadkach możliwe jest również wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego.
Odpowiedzialność zawodowa lekarza
Lekarz jest zobowiązany przestrzegać także zasad etyki zawodowej, przepisów o wykonywaniu zawodu i deontologii zawodu (obowiązki i zasady moralne). Lekarzy obowiązuje Kodeks Etyki Lekarskiej oraz obowiązki nałożone przepisami związanymi z wykonywaniem zawodu lekarza (ustawą o izbach lekarskich, ustawą o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta), których naruszenie wiąże się z odpowiedzialnością zawodową.
Lekarz odpowiada zawodowo w przypadku naruszenia wskazanych zasad, obejmujących również popełnienie błędu medycznego. Po otrzymaniu informacji o możliwości popełnienia przewinienia zawodowego, wszczynane jest postępowanie prowadzone przez samorząd lekarski w oparciu o przepisy ustawy o izbach lekarskich.
Karami możliwymi do zastosowania w stosunku do lekarza, w przypadku stwierdzenia przewinienia, są upomnienie; nagana; kara pieniężna; okresowy zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia; czasowe ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu lekarza; czasowe zawieszenie prawa wykonywania zawodu; pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
Kara zależna jest od naruszonej zasady etyki lekarskiej lub przepisu regulującego obowiązki lekarzy, stopnia ich naruszenia i powstałych skutków.
Prawa pacjenta – pełna dokumentacja medyczna jest niezbędna dla oceny czy doszło do błędu medycznego
Podkreślić należy, że w przypadku podejrzenia popełnienia błędu medycznego przez lekarza, pacjent ma prawo uzyskać dostęp do swojej pełnej dokumentacji medycznej, niezbędnej dla późniejszego postępowania dowodowego, a także informacji o podmiocie, u którego lekarz był ubezpieczony w momencie popełnienia błędu.
W przypadku stwierdzenia błędu medycznego pacjent ma prawo dochodzić odszkodowania za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Nadto w przypadku naruszenia praw pacjenta ma on prawo dochodzić zadośćuczynienia z tego tytułu. W przypadkach, gdy utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może dochodzić odpowiedniej renty.
W przypadku popełnienia błędu medycznego konsekwencje dla lekarza za błąd mogą być różnorodne: od finansowej odpowiedzialności cywilnej, przez karną związaną z sankcjami karnymi, po zawodową wiążącą się z możliwością utraty uprawnień zawodowych.
Sprawy związane z błędami medycznymi odznaczają się skomplikowaniem i obszernością postępowania dowodowego związanego z koniecznością analizy dokumentacji medycznej i skorzystania z wiedzy specjalistycznej biegłych sądowych, a także dogłębnym rozpatrzeniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy i aspektów prawnych. Warto dokonać rzetelnej analizy, szczegółowo rozważyć wszystkie przysługujące uprawnienia procesowe i skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej już na etapie postępowania przedsądowego, aby uniknąć zbędnych kosztów w czasie właściwego postępowania przed sądem w sprawie błędu lekarza.
