Sporządzając testament należy zadbać o szereg elementów, rzutujących na skuteczność i ważność testamentu. Błędy formalne, a także sporządzanie dokumentu w określonych stanach, może doprowadzić do uznania testamentu za nieważny. Z drugiej strony, mogą zdarzyć się sytuacje, w których to my będziemy dążyć do podważenia testamentu, mając w tym interes prawny, zatem również kluczowe jest świadomość jakie elementy przesądzają o ważności testamentu. Jak więc wyglądać powinno prawidłowe rozrządzenie na wypadek śmierci?
Nieważność testamentu z powodu niedochowania wymogów formalnych
Testament musi spełniać określone wymogi formalne, ściśle określone w przepisach kodeksu cywilnego. Każdy rodzaj testamentu charakteryzuje się przy tym innymi cechami, które trzeba mieć na uwadze podczas jego sporządzania.
Testament holograficzny – testament sporządzony własnoręcznie
Pierwszym rodzajem testamentu jest testament holograficzny, czyli odręczny. Spadkodawca może sporządzić go w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Testament własnoręczny nie może być wydrukowany ani sporządzony przez inną osobę. Nie wystarczy, że sporządzający testament złoży podpis pod gotowym tekstem. Całą treść testamentu musi odręcznie spisać osoba go sporządzająca. Przepisy precyzują przy tym, że brak wskazania w testamencie odręcznym daty nie pociąga za sobą jego nieważności, jeśli jej niewskazanie nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.
Elementami koniecznymi dla ważności testamentu własnoręcznego jest więc to, aby był w całości napisany pismem odręcznym oraz podpisany przez swojego autora, a opatrzenie datą pozostaje zwykłym wymogiem formalnym, którego brak nie zawsze powoduje nieważność.
Nieważność testamentu notarialnego
Testament może być również sporządzony w formie aktu notarialnego. W tym przypadku nad prawidłowym sporządzeniem testamentu czuwa notariusz, będący osobą wykonującą zawód zaufania publicznego i posiadający odpowiednie wykształcenie prawnicze, który zadba o spełnienie wymogów formalnych testamentu.
Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku testament notarialny zostanie uznany za ważny – mogą zdarzyć się przypadki, gdy pojawi się w nim błąd, pociągający za sobą nieważność dokumentu. Zarzut taki jak nieważność testamentu notarialnego można następnie podnieść przed sądem.
Nie wszystkie uchybienia formalne aktu notarialnego powadzą automatycznie do nieważności testamentu sporządzonego w takiej formie. Nieważności testamentu notarialnego prowadzą takie uchybienia formalne, które sprowadzają wątpliwość co do prawdziwości zdarzeń ujętych w akcie. Wśród takich uchybień można wymienić m.in. nieoznaczenie osoby spadkodawcy czy brak wskazania sporządzającego akt notariusza.
Testament allograficzny
Kolejnym rodzajem testamentu jest testament allograficzny, sporządzany w ten sposób, że spadkodawca oświadcza w obecności dwóch świadków swoją ostatnią wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. W ten sposób testamentu nie mogą sporządzić osoby głuche lub nieme.
Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.
Inne rodzaje testamentów
Powyżej wskazano rodzaje testamentów zwykłych. Przepisy regulują również sposób sporządzania testamentów szczególnych, czyli testamentu ustnego, podróżnego oraz wojskowego, przy czym polskie prawo przewiduje dla nich wyjątki od zwykłych form, ale wymagania muszą być spełnione ściśle. Co do każdego z tych testamentów, przepisy ściśle regulują wymogi rzutujące na ważność testamentu. Niedopuszczalne jest także sporządzenie testamentu wspólnego przez więcej niż jednego spadkodawcę.
Nieważność testamentu z powodu wad oświadczeń woli
Drugim i niewątpliwie dużo częściej spotykanym powodem stwierdzenia nieważności testamentów są wady oświadczenia woli samego testatora. Testament jest bowiem nieważny, jeżeli został sporządzony:
1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3) pod wpływem groźby.
W tym przypadku analizujemy więc stan spadkodawcy z chwili sporządzania testamentu. Aby sporządzić ważny testament, spadkodawca musi to uczynić w pełni swobodnie, bez żadnych zakłóceń czy nacisków – zewnętrznych oraz wewnętrznych. Spadkodawca może znajdować się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli z powodu choroby psychicznej, czy też z uwagi na znajdywanie się pod wpływem środków odurzających czy alkoholu.
Jak podważyć testament z powodu wad oświadczeń woli?
Podważenie testamentu może nastąpić wyłącznie na drodze sądowej. W praktyce zarzut nieważności podnosi się w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd w toku postępowania będzie badać czy rzeczywiście spadkodawca sporządził testament wadliwie, tj. czy w danym przypadku można mówić przykładowo o groźbie, czy też przymusie psychicznym.
Każdy testament można kwestionować tylko wtedy, gdy osoba go kwestionująca ma w tym interes prawny – w praktyce do stwierdzenia nieważności testamentu dążą najczęściej spadkobiercy ustawowi, których sytuacja w razie stwierdzenia nieważności dokumentu może się poprawić. Sąd bada okoliczności sprawy, a pomocne bywają także zeznania świadków czy opinie biegłych.
Termin na żądanie unieważnienia testamentu jest jednak ograniczony. Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.
Powyższe rozważania prowadzą więc do wniosku, że kwestią kluczową dla sprawnego i poprawnego sporządzenia testamentu, bądź jego podważenia jest znajomość prawa spadkowego. Kancelaria Adwokacka Haśko Panas we Wrocławiu oferuje skuteczną pomoc w każdym etapie postępowania spadkowego. Reprezentujemy Klientów zarówno przy dziedziczeniu ustawowym, jak i testamentowym, dbając o ochronę interesów i praw do majątku. Nasz zespół przygotuje wszystkie niezbędne dokumenty i zapewni kompleksową reprezentację przed sądem.
