Prawo spadkowe dotyczy każdego. Kolejność dziedziczenia została w sposób wyczerpujący uregulowana przez ustawodawcę w księdze IV Kodeksu cywilnego (dalej „KC”) zatytułowanym „Spadki”. Kolejne przepisy wskazują na kolejne grupy rodziny zmarłego, które zostają powołane do dziedziczenia i szczególne regulacje dotyczące ich udziałów w spadku. Również kwestia rozporządzeń na wypadek śmierci (testament, wydziedziczenie, zapis windykacyjny, zapis zwykły)została szczegółowo uregulowana we wskazanej księdze Kodeksu cywilnego.
Dziedziczenie ustawowe
Dziedziczenie ustawowe znajduje zastosowanie w przypadku braku sporządzenia testamentu, w przypadku odrzucenia spadku przez spadkobiercę testamentowego lub rozporządzenia w testamencie jedynie częścią spadku.
Kolejność dziedziczenia – Kto dziedziczy w pierwszej kolejności?
Kodeks cywilny zawiera opis kolejnych grup bliskich spadkodawcy powołanych do spadku. Kolejność związana jest w szczególności z bliskością pokrewieństwa ze zmarłym.
Dziedziczenie przez małżonka i dzieci spadkodawcy
Zgodnie z zasadą określoną w art. 931 Kodeksu cywilnego, jako pierwsi do spadku w drodze dziedziczenia ustawowego powołani są małżonek i dzieci zmarłego. Wszyscy oni dziedziczą w częściach równych. Jednak w przypadku większej liczby dzieci kluczowe jest, że małżonek nie może mieć udziału mniejszego niż 1/4 całości spadku.
W przypadku, gdy któreś dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku – zmarło przed rodzicem – udział, który by otrzymał przypada jego dzieciom w częściach równych. Jeśli któreś z jego dzieci zmarło w jego miejsce wstępują jego dzieci również w równych udziałach. Odpowiednio regulacja ta znajduje zastosowanie do kolejnych generacji zstępnych spadkodawcy.
Jeśli małżonek dziedziczy w zbiegu nie z dziećmi spadkodawcy, a innymi członkami rodziny (o czym poniżej), jego udział w spadku wynosi 1/2. W przypadku braku innych spadkobierców – dzieci, dalszych zstępnych, rodziców spadkodawcy, rodzeństwa i ich zstępnych – spadek przypada małżonkowi zmarłego w całości, zgodnie z art. 933 KC.
Kiedy małżonek nie dziedziczy spadku?
Podkreślić nadto należy, że są przypadki, w których małżonek zmarłego nie będzie powołany do spadku po nim jako spadkobierca ustawowy.
Pierwszy z nich został uregulowany w art. 935[1] KC, zgodnie z którym do dziedziczenia ustawowego po zmarłym nie jest powołany małżonek spadkodawcy pozostający w separacji ze zmarłym.
Nadto, zgodnie z art. 940 KC, małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeśli spadkodawca za życia wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie było uzasadnione.
W takim przypadku wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu. Może go żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem. Żądanie takie można złożyć w sądzie w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od dnia otwarcia spadku.
Jednocześnie również prawomocne orzeczenie rozwodu wyłącza byłego małżonka spadkodawcy od dziedziczenia ustawowego.
Dziedziczenie przez rodziców zmarłego
W przypadku braku zstępnych zmarłego (dzieci, wnuków) do spadku powołany jest jego małżonek i rodzice zmarłego – art. 932 KC.
Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku. Natomiast jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi 1/2 spadku. Podobnie w przypadku, gdy jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, w takim przypadku udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.
W przypadku braku zarówno zstępnych, jak i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
Kiedy dziedziczy rodzeństwo zmarłego?
W przypadku, gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Natomiast, jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, a pozostawiło zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. W przypadku, gdy któreś z jego dzieci nie dożyło otwarcia spadku, w jego miejsce wchodzą jego dzieci dziedzicząc w częściach równych. Wskazaną regulację stosuje się analogicznie do kolejnych zstępnych zmarłego.
Dziedziczenie przez dalszych członków rodziny
Ustawodawca przewidział również dalszą kolejność dziedziczenia wśród rodziny spadkodawcy w art. 934 KC. W przypadku braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy. W takim przypadku wszyscy dziadkowie dziedziczą w częściach równych.
Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Jeśli któreś z nich również nie dożyło otwarcia spadku, to udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
W tym przypadku jednak ustawodawca ograniczył dziedziczenie wyłącznie do dzieci i wnuków dziadka, który nie dożył dnia otwarcia spadku po spadkodawcy. Jeśli brak jest dzieci i wnuków to udział spadkowy, który by przypadał nieżyjącemu dziadkowi, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
Nadto w art. 934[1] KC ustawodawca uregulował kwestię dziedziczenia pasierbów. Zgodnie ze wskazanym przepisem w braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
Kiedy dziedziczy Gmina i Skarb Państwa?
Ostatnim uprawnionym z tytułu dziedziczenia ustawowego jest gmina i Skarb Państwa. Regulacja ta zapewnia, by nie było sytuacji, gdzie spadek pozostaje bez spadkobiercy.
Zgodnie z regulacją art. 935 KC w braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.
Dziedziczenie testamentowe
Dziedziczenie testamentowe ma zawsze pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, które znajduje zastosowanie w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. W przypadku sporządzenia testamentu spadek dziedziczony jest na podstawie testamentu zgodnie z jego treścią. Spadkodawca w testamencie może powołać do spadku dowolne osoby, nie tylko wskazane w Kodeksie cywilnym w ramach hierarchii dziedziczenia ustawowego.
Jednak spadkobierca testamentowy może spadek odrzucić – jeśli testament nie przewidział, że w takiej sytuacji inna osoba będzie dziedziczyć, to zastosowanie znajdzie dziedziczenie ustawowe.
Przyjęcie spadku
Spadkobierca, zarówno ustawowy, jak i testamentowy, może spadek przyjąć bądź odrzucić.
Przyjęcie spadku następuje przez złożenie oświadczenia przed notariuszem lub sądem, albo upływem sześciu miesięcy od dnia uzyskania informacji o tytule powołania do spadku bez złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku.
Zgodnie z art. 1012 KC spadkobierca może bądź przyjąć spadek wprost, bądź z dobrodziejstwem inwentarza.
Przyjęcie spadku wprost
Przyjęcie spadku wprost oznacza, że spadkobierca staje się odpowiedzialny za wszystkie długi spadkodawcy bez ograniczeń.
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza
W przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca jest odpowiedzialny za długi spadkowe wyłącznie do wysokości wartości spadku, przy zachowaniu wymaganych działań (spis inwentarza, wykaz inwentarza).
Odrzucenie spadku
W terminie przewidzianym dla oświadczenia w przedmiocie przyjęcia spadku (sześciu miesięcy od dnia uzyskania informacji o tytule powołania do spadku – najczęściej śmierć spadkodawcy) spadkobierca może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. W przypadku jego złożenia spadkobierca nie ponosi żadnej odpowiedzialności za długi spadkowe ani nie ma żadnych praw do masy spadkowej. W miejsce spadkobiercy, który odrzucił spadek wchodzi kolejna z grup spadkobrania ustawowego lub kolejna z osób wskazanych w testamencie, dla których 6-miesięczny termin rozpoczyna bieg od momentu pozyskania wiadomości o złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku, w wyniku którego zostali powołani do dziedziczenia.
Możliwość „częściowego” przyjęcia spadku
Spadkobierca powołany do dziedziczenia z testamentu może spadek odrzucić z tytułu testamentu, a następnie przyjąć spadek przypadający mu z tytułu dziedziczenia ustawowego wchodzącego w miejsce testamentowego.
Warto wspomnieć jeszcze o instytucji podstawienia, czyli powołania spadkobiercy testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca ustawowy lub testamentowy nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą. Zgodnie z art. 1014 KC ustawodawca dopuścił możliwość przyjęcia lub odrzucenia udziału spadkowego przypadającego spadkobiercy z tytułu podstawienia, które może nastąpić niezależnie od przyjęcia lub odrzucenia udziału spadkowego, który temu spadkobiercy przypada z innego tytułu.
Jeżeli spadkodawca powołał kilku spadkobierców testamentowych, a jeden z nich nie chce lub nie może być spadkobiercą, przeznaczony dla niego udział, w braku odmiennej woli spadkodawcy, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów (przyrost). Również w tym przypadku spadkobierca może odrzucić udział spadkowy przypadający mu z tytułu przyrostu, a przyjąć udział przypadający mu jako spadkobiercy powołanemu.
Przypadki te stanowią wyłączne sytuacje 'częściowego’ przyjęcia spadku i 'częściowego’ odrzucenia. W pozostałych przypadkach oświadczenie o przyjęciu-odrzuceniu spadku zawsze musi dotyczyć jego całości.
Przyjęcie spadku a nabycie spadku
Nabycie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy – stanowi o wejściu w prawa i obowiązki majątkowe zmarłego z mocy samego prawa. Mimo późniejszego złożenia oświadczenia prawa i obowiązki przeszły na spadkobierców już w momencie zgonu spadkodawcy.
Natomiast przyjęcie spadku stanowi decyzję spadkobiercy, czy chce przyjąć spadek i może nastąpić w terminie 6 miesięcy od pozyskania informacji o tytule swojego powołania do dziedziczenia.
Przepisy Kodeksu cywilnego wprost wskazują na jasną kolejność kto dziedziczy spadek i w jakiej kolejności, wyraźnie opisując każdą z kolejnych grup oraz szczególne zagadnienia w zakresie wysokości udziałów. Jednak w związku z wielością uprawnionych, relacjami rodzinnymi czy wielością testamentów każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy. Warto w tym zakresie skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej.
