Postępowanie spadkowe zostało szczegółowo uregulowane w obowiązujących przepisach prawa, w tym w przepisach kodeksu cywilnego. Kolejność następujących po sobie czynności oraz ich prawidłowe wykonanie jest kluczowe dla sprawnego przeprowadzenia postępowania spadkowego po zmarłym bliskim.
Dla osób niezajmujących się na co dzień prawem, procedura przyjęcia spadku bądź jego odrzucenia już sama w sobie może powodować trudności, spowodowane koniecznością zgłębienia nowej tematyki. Proces utrudniają nadto silne emocje towarzyszące śmierci bliskiego, przez które wzrosnąć może ryzyko popełnienia błędu, rzutującego na przebieg postępowania sądowego. Na jakie kwestie zwrócić więc uwagę i jak uniknąć najczęściej spotykanych błędów wynikających z nieznajomości prawa spadkowego?
Niedochowanie terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
Terminy stanowią nieodłączny element każdego postępowania w polskim prawie, w tym postępowania spadkowego. Ich niedochowanie może rodzić poważne skutki, stąd tak ważna jest ich znajomość i dochowanie przez spadkobiercę należytej staranności.
W przypadku przyjmowania bądź odrzucania spadku, należy mieć na uwadze termin, w którym wyrazić można swoją wolę co do spadku. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone jedynie w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania – najczęściej jest to dzień śmierci spadkodawcy. W zależności od sytuacji może to być jednak również dzień, w którym dana osoba uzyskała informację, że spadkodawca powołał ją do dziedziczenia w swoim testamencie, bądź, że spadek dziedziczyć może na podstawie ustawy (gdy wcześniejsi uprawnieni odrzucili spadek).
W powyższym terminie można złożyć trzy rodzaje oświadczeń:
- oświadczenie o przyjęciu spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste) – mówimy wówczas o przyjęciu spadku wprost. Staniemy się wówczas właścicielami całej masy spadkowej, w tym wchodzących ewentualnie w jej skład długów zmarłego, z tym że nasza odpowiedzialność za długi nie jest w żaden sposób ograniczona. Rozważając taki rodzaj przyjęcia spadku kluczowe jest uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątku spadkowego;
- oświadczenie o przyjęciu spadku z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) – Staniemy się wówczas właścicielami całej masy spadkowej, w tym wchodzących ewentualnie w jej skład długów zmarłego, z tym że nasza odpowiedzialność za długi zostaje ograniczona do wartości aktywów znajdujących się w spadku. Należy jednak pamiętać, że konieczne jest dokonanie właściwych czynności, aby realnie ta odpowiedzialność była ograniczona np. sporządzenie spisu inwentarza;
- oświadczenie o odrzuceniu spadku – wówczas spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku i spadek przechodzi na kolejnych uprawionych.
Kiedy termin zostanie zachowany?
W terminie sześciu miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania oświadczenie należy złożyć przed notariuszem lub sądem. Termin zostanie też jednak zachowany, jeśli przed jego upływem spadkobierca złoży wniosek do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.
Odrzucenie spadku a konsekwencje dla dzieci
Odrzucając spadek, który przypadłby nam na mocy ustawy, należy pamiętać, że uprawnienie do nabycia spadku przechodzi na kolejnego uprawionego. Jeżeli odrzucający spadek ma dzieci (zstępnych), po złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku spadek przejdzie na dzieci. Najczęściej spadek jest odrzucany, gdy wartość długów przekracza wartość aktywów w spadku i dana osoba obawia się przyszłych postępowań sądowych. Dlatego tak ważne jest, aby w takich przypadkach również kolejni uprawnieni (dzieci, wnuki) odrzucili spadek. Jeżeli osoby te są małoletnie konieczne jest złożenie w ich mieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku. W innym przypadku, mimo że rodzic odrzucił niekorzystny spadek, dziecko nabędzie go w całości z dobrodziejstwem inwentarza.
Co w przypadku osoby małoletniej?
Zdarzyć może się sytuacja, w której spadkobiercą będzie osoba, która nie ukończyła lat 18. W tym przypadku oświadczenie w imieniu małoletniego musi złożyć jego przedstawiciel ustawowy, najczęściej rodzic. Dla odrzucenia spadku konieczne jest wówczas uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego bądź sądu spadku na złożenie oświadczenia w imieniu dziecka – odrzucenie spadku jest bowiem czynnością przekraczającą zwykły zarząd nad majątkiem małoletniego.
W przepisach uwzględniono fakt, że uzyskanie zezwolenia na złożenie oświadczenia w imieniu dziecka może być czasochłonne. Rodzic we wskazanym wyżej 6-miesięczym terminie mógłby nie zdążyć uzyskać zgody sądu rodzinnego na złożenie oświadczenia przed notariuszem, a następnie oświadczenie to złożyć.
Z tego względu, jeżeli do złożenia oświadczenia wymagane jest zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w przedmiocie wydania przez sąd zezwolenia na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka.
Jakie są skutki niedochowania terminu?
Jeśli z jakiejkolwiek przyczyny, w tym będącej wynikiem braku staranności spadkobiercy, oświadczenie nie zostanie złożone w ciągu sześciu miesięcy od momentu dowiedzenia się o tytule powołania, będziemy mieć do czynienia z brakiem oświadczenia spadkobiercy. Z uwagi na konieczność zagwarantowania pewności co do dalszego losu spadku, przyjęte zostało następujące rozwiązanie – brak oświadczenia spadkobiercy jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Wady oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
Drugą grupą najczęściej spotykanych błędów są te związane z wadami oświadczeń woli. Oświadczenie woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może zostać w niektórych okolicznościach sprawy złożone pod wpływem błędu lub groźby.
W przypadku błędu, można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (tj. błąd istotny, błąd prawnie doniosły).
W przypadku natomiast groźby, spadkobierca, który złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.
Co w przypadku złożenia oświadczenia pod wpływem groźby lub błędu?
Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, można uchylić się od jego skutków. Stosuje się wówczas stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli. Należy jednak pamiętać, że:
1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;
2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca;
3) uprawnienie do uchylenia się wygasa: w razie błędu – z upływem roku od chwili faktycznego wykrycia błędu, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Do zachowania wskazanego terminu, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia.
Pamiętać przy tym należy, że uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.
A jeśli nie zostało złożone żadne oświadczenie?
Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w sześciomiesięcznym terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu – tj. od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w postaci uznania, że nastąpiło przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Pokrzywdzenie wierzycieli
Decyzja o odrzuceniu spadku może być w niektórych przypadkach doprowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli spadkobiercy. Trzeba mieć więc świadomość, że złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku nie zawsze będzie w pełni skuteczne.
Wówczas, jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać, ażeby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. Na powyższe działanie wierzyciel ma sześć miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku.
Nieznajomość prawa spadkowego szkodzi
Powyższe rozważania prowadzą więc do wniosku, że kwestią kluczową dla sprawnego i poprawnego przyjęcia lub odrzucenia spadku jest znajomość prawa spadkowego. Kancelaria Adwokacka Haśko Panas we Wrocławiu oferuje skuteczną pomoc w każdym etapie postępowania spadkowego. Reprezentujemy Klientów zarówno przy dziedziczeniu ustawowym, jak i testamentowym, dbając o ochronę interesów i praw do majątku. Nasz zespół przygotuje wszystkie niezbędne dokumenty i zapewni kompleksową reprezentację przed sądem.
