Od początków zawodu lekarza, już w czasach antycznych Hipokratesa, utrzymanie w tajemnicy informacji dotyczących pacjenta stanowiło jedną z podstawowych zasad etycznych osób praktykujących medycynę. Również obecnie Kodeks Etyki Lekarskiej przewiduje obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej (art. 23 KEL). Niewątpliwie tajemnica lekarska jest jednym z fundamentów prawidłowego wykonywania zawodu lekarza. Jednak mimo doniosłego znaczenia i swojej funkcji tajemnica lekarska może zostać ujawniona w przypadkach przewidzianych prawem.
Tajemnica lekarska – tajemnica zawodowa
Tajemnica lekarska stanowi jedną z ustawowych tajemnic zawodowych związanych z zawodami zaufania publicznego. Lekarze, podobnie jak m. in. prawnicy i dziennikarze, zajmują się na co dzień aspektami w zakresie strefy prywatnej człowieka, co wiąże się z koniecznością zaufania ze strony pacjentów i gwarancją zachowania w tajemnicy wiadomości dotyczących zdrowia.
Konieczność zachowania przez lekarza tajemnicy lekarskiej została uregulowana w art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie z brzmieniem jego ustępu 1: „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu.”
Zakres tajemnicy lekarskiej
Tajemnica lekarska obejmuje wszystkie informacje przekazane przez pacjenta, wyniki badań, postawione diagnozy i zastosowane leczenie. Rozciąga się ona również na wszystkie materiały, które powstały w związku z udzielanymi świadczeniami, jak przykładowo: notatki, zdjęcia, zaświadczenia, czy nośniki elektroniczne. Nie ma przy tym znaczenia miejsce i sposób utrwalenia informacji – dane mogły zostać sporządzone zarówno przez pacjenta lub jego rodzinę, jak i przez lekarza.
Nadto tajemnica lekarska obejmuje informacje poznane przez lekarza przy zapewnianiu opieki medycznej niezwiązane bezpośrednio ze stanem zdrowia, jak np. stan majątkowy pacjenta, świadczona przez niego praca, czy stosunki rodzinne. Wyjątek stanowią w tym zakresie fakty powszechnie znane, których obowiązek zachowania tajemnicy nie obejmuje.
Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej
Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, wynikający z art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, nie jest ograniczony czasem ani miejscem. Obejmuje każdego lekarza, bez względu na wykonywanie przez niego zawodu, ewentualną utratę uprawnień, czy zakończenie działalności i przejście na emeryturę. Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej ma charakter bezterminowy – ani śmierć pacjenta, ani śmierć lekarza nie wpływa na jego obowiązywanie, podobnie jak bez znaczenia pozostaje zakończenie leczenia.
Zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej może nastąpić wyłącznie w przewidzianych prawem przypadkach.
Zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej
Sytuacje umożliwiające zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej podzielić można na dwie grupy. Pierwsza zawiera okoliczności, w których ujawnia się brak interesu pacjenta w dalszym zachowaniu poufności albo w których zachowanie poufności może powodować niebezpieczeństwo dla jego zdrowia i życia. Druga grupa to okoliczności związane z istotnym interesem publicznym lub interesem osób trzecich w uchyleniu poufności.
Zgodnie z art. 40 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty lekarz jest zwolniony z tajemnicy zawodowej wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, tj. gdy:
- tak stanowi ustawa;
- badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje;
- zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób;
- pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia;
- zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu;
- zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń.
W powyższych przypadkach ujawnienie tajemnicy może nastąpić wyłącznie w niezbędnym zakresie w związku z celem konkretnego zwolnienia.
Zwolnienie z tajemnicy lekarskiej przewidziane w przepisach prawa
Kategoria ta odznacza się różnorodnością i dotyka wiele odmiennych od siebie zagadnień. Z jednej strony dotyczy przypadków obowiązku zgłoszenia właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu przypadku podejrzenia lub rozpoznania zakażenia, choroby zakaźnej (z wykazu publikowanego w odpowiednim rozporządzeniu Ministra Zdrowia) lub zgonu z ich powodu, czy też możliwość ujawnienia wzajemnie danych osobowych dawcy i biorcy, gdy narząd ma być pobrany od żywej osoby.
Przypadki te są uzasadnione koniecznością ochrony społeczeństwa (jak w przypadku chorób zakaźnych), czy też umożliwieniem kontaktu osobom, które dzielą się organami.
Z drugiej przewiduje możliwość zwolnienia lekarza z tajemnicy lekarskiej w ramach prowadzonego postępowania karnego.
Tajemnica lekarska w postępowaniu karnym
Zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu postępowania karnego (dalej: k.p.k.) lekarz może odmówić zeznań co do okoliczności objętych tajemnicą lekarską, chyba że sąd lub prokurator zwolni go z obowiązku jej dochowania. W myśl art. 180 § 2 k.p.k. przesłuchanie lekarza w takiej sytuacji może mieć miejsce tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. O przesłuchaniu lekarza w zakresie dotyczącym tajemnicy lekarskiej decyduje sąd, a jego rozstrzygnięcie przybiera formę postanowienia.
Warto zaznaczyć, że wyrażona przez osobę uprawnioną zgoda na ujawnienie tajemnicy lekarskiej w ramach postępowania karnego czyni zbytecznym wdrażanie procedury z art. 180 § 2 k.p.k. i uzyskiwanie odrębnej zgody sądu. Od momentu wyrażenia przez pacjenta zgody lekarz nie jest już bowiem osobą „obowiązaną do zachowania tajemnicy lekarskiej”.
Nadto lekarz oskarżony w procesie karnym może ujawniać wiadomości, które są objęte tajemnicą zawodową, bez konsekwencji narażania się na dodatkową odpowiedzialność karną. Jednak może to czynić tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do wyjaśnienia okoliczności danej sprawy, a okoliczności na które się powołuje, muszą mieć zawsze związek z prowadzonym postępowaniem.
Tajemnica lekarska w postępowaniu cywilnym
Artykuł 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego dopuszcza możliwość odmowy przez lekarza jako świadka odpowiedzi na pytanie, jeżeli zeznanie miałoby być połączone z ujawnieniem „istotnej tajemnicy zawodowej”.
Regulacja ta pozostawia lekarzowi możliwość respektowania wiążącej go tajemnicy lekarskiej przez uchylenie się od udzielenia odpowiedzi na pytanie sądu. Brak jest jednak w Kodeksie postępowania cywilnego przewidzianej procedury zwalniania lekarza z zachowania tajemnicy lekarskiej. Lekarz może zeznawać w przedmiocie objętym tajemnicą wyłącznie w przypadku zgody samego pacjenta (albo jego przedstawiciela ustawowego) lub zwolnienia przez przepis szczególny.
Nadto informacje objęte tajemnicą lekarską, zgodnie z przepisami, mają prawo uzyskać także zakłady ubezpieczeń, w zakresie informacji o:
1)przyczynach hospitalizacji, wykonanych w jej trakcie badaniach diagnostycznych i ich wynikach, innych udzielonych świadczeniach zdrowotnych, wynikach leczenia oraz o wynikach sekcji zwłok, jeżeli została przeprowadzona;
2)przyczynach leczenia ambulatoryjnego, wykonanych w jego trakcie badaniach diagnostycznych i ich wynikach, innych udzielonych świadczeniach zdrowotnych oraz wynikach leczenia;
3)wynikach przeprowadzonych konsultacji;
4)przyczynie śmierci ubezpieczonego.
Informacje powyższe mogą dotyczyć ubezpieczonego albo osoby, na rzecz której ma zostać zawarta umowa ubezpieczenia, a więc po wyrażeniu przez te osoby zgody na zapoznanie się z danymi przez zakład ubezpieczeń.
Inne przypadki zwolnienia z tajemnicy lekarskiej
Lekarz może ujawnić dane objęte tajemnicą lekarską także w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej – dyscyplinarnej prowadzonej w ramach samorządu lekarskiego.
Nadto lekarz ma prawo do ujawnienia zauważonych faktów związanych z zagrożeniem zdrowia lub życia w wyniku łamania praw człowieka.
Na szczególną uwagę zasługuje przewidziana przepisami możliwość ujawnienia tajemnicy lekarskiej, gdy badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych na podstawie odrębnych przepisów organów i instytucji. Organami tymi mogą być w szczególności: Policja, prokuratura, sąd i ZUS. Żądanie to powinno mieć wyraźnie wskazaną podstawę prawną i być sformułowane na piśmie, po otrzymaniu którego lekarz jest zobowiązany udzielić informacji o stanie zdrowia pacjenta we wskazanym zakresie.
Zwolnienie z tajemnicy lekarskiej a prawa pacjenta
Jednym z podstawowych praw pacjenta jest prawo do zachowania informacji z nim związanych w tajemnicy (art. 13-14 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). Regulacja ta stanowi odwzorowanie regulacji tajemnicy lekarskiej wprowadzając podobny katalog przypadków zwolnień z obowiązku zachowania tajemnicy.
Zgodne z przepisami zwolnienie lekarza z tajemnicy lekarskiej nie narusza praw przysługujących pacjentowi.
Konsekwencje naruszenia tajemnicy zawodowej
Naruszenie tajemnicy lekarskiej może spowodować pociągnięcie lekarza do odpowiedzialności zawodowej – dyscyplinarnej. Członkowie samorządu lekarzy podlegają odpowiedzialności zawodowej przed sądami lekarskimi za postępowanie sprzeczne z zasadami etyki lekarskiej oraz za naruszenie przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, w tym również obowiązku przestrzegania tajemnicy lekarskiej.
W przypadku pozostawania zatrudnionym lekarz ponosi także odpowiedzialność pracowniczą za nieuprawnione ujawnienie danych objętych tajemnicą lekarską.
Nadto ujawnienie tajemnicy lekarskiej może skutkować odpowiedzialnością cywilną związaną z naruszeniem dóbr osobistych pacjenta na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego m. in. w postaci obowiązku zapłaty zadośćuczynienia lub odszkodowania.
Za niedochowanie tajemnicy lekarskiej – niezależnie od odpowiedzialności cywilnej – nie jest wykluczona także odpowiedzialność karna. Artykuł 266 Kodeksu karnego stanowi o przestępstwie ujawnienia lub wykorzystywania wbrew przepisom odpowiednich ustaw lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu informacji, z którą zapoznano się w związku m. in. z wykonywaną pracą.
Ustawodawca przewidział liczne przypadki zwolnienia lekarza z tajemnicy lekarskiej i ujawnienia jej treści. Jednak każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy.
Tajemnica lekarska pozostaje jednym z podstawowych praw pacjenta, stanowiącym podstawę zaufania pacjenta do lekarza, pozwalając przekazać wszystkie istotne aspekty stanu zdrowia, co skutkuje diagnozą uwzględniającą wszystkie objawy bez obawy o własną prywatność. W przypadku bezprawnego naruszenia tajemnicy lekarskiej ustawodawca przewidział szereg narzędzi umożliwiających pociągnięcie lekarza do odpowiedzialności.
W przypadku wątpliwości o zakresie obowiązywania tajemnicy lekarskiej czy prawidłowości jej ujawnienia niewątpliwie należy skorzystać z profesjonalnego wsparcia prawnego umożliwiającego właściwą ocenę każdej konkretnej sytuacji.
