W momencie otwarcia spadku – tj. z chwilą śmierci spadkodawcy – zmienia się krąg właścicieli składników wchodzących w skład masy spadkowej, w tym również nieruchomości. Wielokrotnie po jednym właścicielu dziedziczy kilka, czy nawet kilkanaście osób, a aż do momentu dokonania działu spadku między spadkobiercami panuje wspólność majątku spadkowego wymagająca zgodnego współdziałania. Nieruchomości często stanowią przedmiot współwłasności, czy majątku wspólnego małżonków, co znacząco wpływa na możliwe sposoby jej podziału i odpowiednie postępowanie.
Nabycie spadku a dział spadku
Zanim spadkobiercy będą mogli dokonać podziału majątku spadkowego powinni uzyskać potwierdzenia przysługujących im praw do spadku. Potwierdzenie kręgu spadkobierców stanowi legitymację do wszczęcia i prowadzenia postępowania w zakresie działu spadku. Umowny dział spadku może być przeprowadzony przed stwierdzeniem nabycia spadku, jednak w przypadku błędnego kręgu podmiotów zawierających umowę, umowa taka będzie nieważna.
Stwierdzenie nabycia spadku można przeprowadzić na dwa sposoby: przed sądem lub przed notariuszem.
Postępowanie przed notariuszem wymaga stawiennictwa wszystkich spadkobierców i zgodnym stanowiskiem, co do sposobu dziedziczenia (ustawowego lub testamentowego) oraz kręgu dziedziczących osób. Notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia w formie aktu notarialnego i rejestruje go w Rejestrze Spadkowym, po której to czynności stanowi on dokument potwierdzający prawa spadkobierców do spadku.
Postępowanie sądowe nie wymaga obecności wszystkich spadkobierców w tym samym czasie przed sądem, ani zgodnego ich stanowiska. Po przeprowadzeniu postępowania sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, w którym określa sposób dziedziczenia i krąg spadkobierców. Od takiego postanowienia uczestnikom postępowania przysługuje prawo odwołania się do sądu II instancji. Dopiero po bezskutecznym upływie terminu odwołania lub rozpoznania złożonej apelacji przez sąd odwoławczy postanowienie staje się prawomocne i stanowi dokument uprawniający wskazanych w nim spadkobierców do realizowania przysługujących im praw ze spadku.
Uzyskanie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia lub prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku umożliwia przeprowadzenie działu spadku.
Na czym polega dział spadku?
Dział spadku stanowi jedyny sposób zniesienia wspólności majątku spadkowego. W wyniku spadkobrania często spadek przypada kilku spadkobiercom, którzy stają się współwłaścicielami składników wchodzących w jego skład. Zgodnie z regulacją Kodeksu cywilnego (dalej: kc) w takim przypadku odpowiednie zastosowanie znajdzie regulacja dotycząca współwłasności w częściach ułamkowych.
Dział spadku polega na rozdzieleniu składników masy spadkowej między spadkobierców adekwatnie do przysługujących im w spadku udziałów. Jeśli rozdzielone składniki majątku spadkowego są różnych wartości i nie równoważą się między sobą – ustala się spłaty lub dopłaty mające wyrównać przysporzenie po stronie każdego ze spadkobierców.
Do momentu działu spadku wszystkie składniki wchodzące w jego zakres stanowią współwłasność wszystkich spadkobierców w częściach odpowiednich do ich udziału w spadku. Po dokonanym podziale każdemu spadkobiercy przypada własność przyznanych im składników, które tworzą schedę spadkową.
Do momentu dokonania działu spadkobierca może wyłącznie za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.
Rodzaje działu spadku – czy zawsze jest konieczne orzeczenie sądu?
Dział spadku może być przeprowadzony w dwóch trybach: sądownie lub umownie. Decyzja spadkobierców w przedmiocie skierowania wniosku do sądu lub zawarcia umowy zależy od stopnia panującej między nimi zgody, co do sposobu działu spadku, wartości poszczególnych składników, czy nawet zakresu przedmiotów podlegających działowi (szczególnie jeśli do spadku należy nieruchomość), a także możliwości osobistego stawiennictwa przed notariuszem, potrzeby szybkości działania, czy wysokości kosztów związanych z każdym z rodzajów działu. Dział spadku ma za przedmiot wyłącznie aktywa.
Sądowy dział spadku
Sądowy dział spadku jest przeprowadzany przez sąd, a postępowanie może być wszczęte na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Spadkobiercy mogą pozostawać w sporze, lecz mogą również wnieść zgodnie wskazując na proponowany sposób dokonania działu spadku. Wniosek o dział spadku może być złożony w każdym czasie po otwarciu spadku. Aby przeprowadzić sądowy dział spadku w postępowaniu muszą uczestniczyć wszyscy spadkobiercy.
Sąd w ramach postępowania ma obowiązek z urzędu ustalić skład i wartość majątku spadkowego niezależnie od aktywności uczestników. Przy podziale gruntu sąd może obciążyć poszczególne części potrzebnymi służebnościami gruntowymi.
Jeżeli cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności lub podział majątku wspólnego małżonków mogą być połączone w jednym postępowaniu.
Postępowanie sądowe wiąże się ze stałą opłatą od wniosku, jednak, w przypadku sporu może się ono wiązać z dalszymi kosztami z tytułu biegłych i rzeczoznawców wyceniających poszczególne składniki majątku spadkowego. Jednocześnie spór, co do wartości składników spadkowych wpływa na długotrwałość postępowań sądowych.
Umowny dział spadku
Umowny dział spadku może zostać przeprowadzony wyłącznie przy udziale wszystkich spadkobierców. Pominięcie przy jej zawarciu któregokolwiek ze spadkobierców skutkuje jej nieważnością. Przez spadkobierców należy rozumieć tych, którzy w danym stanie faktycznym dochodzą do dziedziczenia na podstawie testamentu albo ustawy (nie mogą być stronami umowy ci, którzy spadek odrzucili, zostali uznani za niegodnych dziedziczenia, a także małżonek wyłączony na podstawie art. 940 kc). Jeżeli współspadkobierca zbył przysługujący mu udział w spadku albo jeśli spadkobierca powołany do całości spadku zbył spadek w części (art. 1051 kc), nabywca udziału w spadku również musi być stroną umowy działowej.
Forma dokonania umownego działu spadku zależy od składników wchodzących w skład masy spadkowej. Co do zasady umowa taka może przybrać dowolną, chyba że w skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość, w takim przypadku umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Natomiast, jeśli w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo, to umowa taka powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (lecz jeśli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo przedsiębiorstwo jest objęte zarządem sukcesyjnym to umowa musi być w formie aktu notarialnego). Umowny dział spadku musi opierać się na zgodnym projekcie ustalonym przez wszystkich spadkobierców.
Umowa o dział spadku może być zawarta w każdym czasie po dniu otwarcia spadku (zawarta przed tą datą będzie nieważna z mocy prawa – 1047 kc).
Umowny dział spadku, po przygotowaniu wszystkich dokumentów, w tym potwierdzających prawo własności spadkodawcy do nieruchomości, i zatwierdzeniu zgodnego projektu, wymaga wyłącznie jednego spotkania u notariusza, co niewątpliwie czyni całe postępowanie szybszym niż sądowe przeprowadzenie sprawy spadkowej. Jednocześnie dział spadku u notariusza wiąże się z koniecznością uiszczenia opłaty notarialnej uzależnionej od wartości wszystkich składników masy spadkowej, co, szczególnie w przypadku nieruchomości, może wygenerować wyższe koszty niż w przypadku działu sądowego.
Sposoby podziału majątku spadkowego
Dzielenia majątku spadkodawcy może przybrać również różne formy: przyznania przedmiotu jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych, dokonania podziału fizycznego lub sprzedaż rzeczy i podział uzyskanych w ten sposób środków między spadkobierców. Dopuszczalne jest zniesienie wspólności masy spadkowej w odmienny sposób w zależności od poszczególnych przedmiotów – np. podział fizyczny środków pieniężnych i podział cywilny nieruchomości wchodzących w skład tego samego spadku.
Przyznanie rzeczy jednemu spadkobiercy
Możliwe jest przyznanie konkretnego składnika masy spadkowej, w tym również nieruchomości jednemu ze spadkobierców w całości na własność z jednoczesnym jego zobowiązaniem do spłaty pozostałych spadkobierców adekwatnie do przysługującej im wielkości udziałów spadkowych. Bywa, że sądy przyznają nieruchomość jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych w braku osiągnięcia porozumienia przez wszystkich spadkobierców, co do sposobu dokonania zgodnego działu.
Podział fizyczny
Podział fizyczny polega na rozdzieleniu poszczególnych przedmiotów spadkowych między spadkobierców, przy czym różnica pomiędzy wartościami udziałów w spadku i przyznanych przedmiotów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne. Podział fizyczny nieruchomości jest uzależniony od jej wielkości, formy zagospodarowania i możliwości fizycznego wydzielenia mniejszych działek, które muszą być w stanie spełniać swoje społeczno-gospodarcze przeznaczenie.
Podział cywilny
Podziałem cywilnym nazywamy zarządzenie sprzedaży publicznej – w drodze licytacji sądowej – rzeczy należących do majątku spadkowego, w tym również nieruchomości, i podział ich ceny między spadkobierców adekwatnie do posiadanych udziałów w masie spadkowej. Wypłaconą spadkobiercą cenę pomniejsza się o niezbędne koszty poniesione w związku z przeprowadzoną sprzedażą publiczną.
Taka forma podziału, w przeciwieństwie do dwóch poprzednich, jest możliwa wyłącznie w toku postępowania sądowego. Nie ma możliwości dokonania umownego podziału cywilnego składnika spadku. Spadkobiercy mogą jednak sprzedać osobom trzecim wszystkie przedmioty należące do spadku (z wolnej ręki, a także w drodze ogłoszonego przez siebie przetargu, ale nie przez licytację sądową) i podzielić się otrzymaną za nie ceną, przy czym dział spadku następuje w dacie podziału tej ceny jako surogatu składników spadku.
Czy możliwy jest częściowy dział spadku lub pozostawienie współwłasności?
Możliwe jest dokonanie wyłącznie częściowego działu spadku – nieobejmującego wszystkich składników majątku. Zgodnie z art. 1038 kc w przypadku działu sądowego może to nastąpić wyłącznie z ważnych powodów, natomiast dział umowny zawsze może być ograniczony wyłącznie do części spadku.
Brak jest pełnego katalogu 'ważnych powodów’ umożliwiających ograniczenie sądowego działu spadku, jednak ustawodawca wskazuje na wchodzenie w skład spadku przedsiębiorstwa jako przykład takiej sytuacji.
Nadto, na mocy art. 1044 kc, na żądanie dwóch lub więcej spadkobierców sąd może wydzielić im schedy spadkowe w całości lub w części w taki sposób, że przyzna im pewien przedmiot lub pewne przedmioty należące do spadku jako współwłasność w określonych częściach ułamkowych. Sytuacja taka możliwa jest również przy umownym dziale spadku, gdzie spadkobiercy mogą zadecydować o pozostawieniu danego przedmiotu we współwłasności lub przyznania go kilku spadkobiercom na współwłasność.
Podział spadku a zniesienie współwłasności nieruchomości
Dokonanie podziału spadku, do którego wchodzi nieruchomość, rodzi często największe problemy i spory między spadkobiercami. Jeśli nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy dokonanie podziału spadku znosi całkowicie współwłasność nieruchomości, chyba że zostanie ona pozostawiona we współwłasności kilku spadkobierców.
Jeśli nieruchomość stanowiła współwłasność spadkodawcy sytuacja wygląda inaczej. W praktyce najczęściej zdarza się, iż w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku wspólnym, który do chwili śmierci tego spadkodawcy był objęty wspólnością ustawową małżeńską. W takim przypadku dział spadku łączy się z podziałem majątku wspólnego małżonków i wymaga zbadania również udziału spadkodawcy w majątku wspólnym małżeńskim. Postępowanie takie wymaga również udziału małżonka spadkodawcy, niezależnie od tego czy jest spadkobiercą. Natomiast jeśli nieruchomość stanowiła współwłasność ułamkową, to przedmiotem działu spadku może być wyłącznie udział przysługujący spadkodawcy. W takim przypadku dział spadku można połączyć z postępowaniem o zniesienie współwłasności, w którym wziąć udział muszą wszyscy współwłaściciele nieruchomości.
Wybór odpowiedniego rodzaju i sposobu podziału spadku uzależniony jest od licznych zmiennych, jak m. in. składu masy spadkowej, stanu prawnego składników majątkowych podlegających dzieleniu, zgody spadkobierców, możliwości przyjazdu do notariusza, czy potrzeby szybkości uzyskania rozstrzygnięcia. Każda sprawa odznacza się indywidualnym stanem faktycznym, który wymaga rozważenia w kontekście zarówno przepisów prawa, jak i interesów poszczególnych spadkobierców. Szczególnie w przypadku, gdy do spadku należy nieruchomość, jej stan prawny wymaga dokładnej analizy. Jednocześnie przeprowadzenie działu spadku jest konieczne, by móc przekształcić wspólność spadkową panującą między spadkobiercami w wyłączną własność spadkobierców poszczególnych składników spadku.
