Twój bliski pominął Cię w swoim testamencie – co teraz? Czy w każdej sytuacji oznacza to, że nie otrzymasz po nim niczego? A może osoba, z którą pozostawałeś w nieformalnym związku zapisała Ci cały swój majątek? Czy jej krewnym należy się jakaś jego część?
Czym jest zachowek i kiedy się on należy?
Zachowek to instytucja, której celem jest ochrona bliskich zmarłego, którzy nie otrzymali spadku w ogóle lub nie otrzymali go w odpowiedniej wysokości. O zachowku najczęściej jest mowa, gdy zmarły pozostawił po sobie testament. W przypadku gdy zmarły sporządził testament może bowiem dojść do sytuacji, że nie zostaną w nim uwzględnione wszystkie osoby, które w przypadku dziedziczenia ustawowego otrzymałyby część majątku albo testament przewiduje taki podział majątku spadkowego, że uprawniony otrzymuje spadek w niższej wysokości niż wynosiłby zachowek. W takich sytuacjach uprawionego chroni roszczenie o zachowek. Należy przy tym pamiętać, że jest ono ograniczone 5-letnim terminem.
Komu należy się zachowek?
Spośród kręgu bliskich zmarłego, ustawodawca jako uprawnionych wskazuje wąską grupę jego najbliższej rodziny. Tylko te osoby mają prawo do zachowku. Należą do niej:
- zstępni zmarłego – czyli jego dzieci, wnuki, prawnuki itd.;
- małżonek zmarłego;
- rodzice zmarłego.
Sama przynależność do wskazanej grupy nie oznacza jednak automatycznie, że zachowek przysługuje danej osobie. Ustawodawca wprowadza bowiem dodatkowe wymogi – osoba taka musiałaby być powołana do spadku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego.
Przepisy prawa szczegółowo regulują kolejność dziedziczenia ustawowego. Celem przykładu – w pierwszej kolejności spadek dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeśli więc po śmierci bliskiego jego małżonek i dzieci wciąż żyją – to między nich zostałby podzielony majątek zmarłego, z pominięciem pozostałych członków jego rodziny, zatem to te osoby byłyby uprawnione do zachowku, ponieważ należą do katalogu uprawnionych do zachowku i byliby powołaniu do spadku przy dziedziczeniu ustawowym. Rodzice zmarłego nie są w takiej sytuacji uprawnieni do zachowku.
Ile wynosi zachowek?
Po ustaleniu kręgu osób, którym przysługuje zachowek, należy następnie określić jego wysokość. W pierwszej kolejności należy odpowiedzieć sobie na pytania:
- czy uprawniona osoba jest trwale niezdolna do pracy?
- czy uprawniony zstępny (dziecko, wnuk, prawnuk itd.) jest małoletni?
W przypadku osoby, należącej do jednej z dwóch wskazanych powyżej grup uprawnionych – zachowek należy jej się w wysokości ⅔ wartości udziału spadkowego, który by jej przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Natomiast w pozostałych przypadkach, gdy osoba uprawniona nie należy do żadnej ze wskazanych powyżej grup, przysługuje jej ½ wartości tego udziału.
Co to oznacza w praktyce?
XYZ pozostawił po sobie majątek o wartości 75.000,00 zł. W przypadku dziedziczenia ustawowego do dziedziczenia powołana byłaby jego żona i dwójka dzieci. Małżonek i dzieci dziedziczą po zmarłym w częściach równych. Każdemu przysługiwałaby zatem 1/3 spadku, tj. po 25.000,00 zł. Zmarły sporządził jednak testament, na mocy którego cały majątek zapisał siostrzenicy. Żona i dzieci zmarłego są dorosłe i zdolne do pracy. Wysokość przysługującego każdemu z nich zachowku od siostrzenicy XYZ to ½ wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, a więc 12.500 zł.
W praktyce wyliczanie wysokości zachowku może okazać się bardziej skomplikowane, z uwagi na konieczność uwzględniania w obliczeniach m.in. darowizny czy zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach osobne roszczenie o zachowek nie przysługuje. Uprawniony do zachowku, który nie został uwzględniony w testamencie zmarłego, mógł bowiem już otrzymać jego równowartość. Przykładem takiej sytuacji są uczynienie przez spadkodawcę darowizny na rzecz uprawnionego.
